Quan sát có chủ đích là nhìn với một câu hỏi cụ thể đã đặt sẵn trong đầu, chẳng hạn “lá cây này mọc so le hay đối nhau?”, thay vì nhìn chung chung rồi chờ điều gì đó tự hiện ra. Câu hỏi quyết định mắt bạn dừng ở đâu, và nhờ vậy bạn thấy được nhiều hơn trong ít thời gian hơn.
Nhiều người nghĩ quan sát giỏi là do có “con mắt tinh” bẩm sinh. Thực tế, phần lớn những người quan sát giỏi — người làm vườn lâu năm, thợ sửa xe, giáo viên sinh học — chỉ đơn giản là biết mình đang tìm gì. Phần dưới đây đi từ cách đặt câu hỏi quan sát, cách tập hằng ngày, đến những lỗi khiến việc nhìn trở nên vô ích.
Vì sao nhìn lâu mà vẫn không thấy gì?
Mắt nhận vào rất nhiều thứ cùng lúc nhưng sự chú ý thì hẹp. Khi không có câu hỏi, sự chú ý trôi theo những gì nổi bật nhất: màu sặc sỡ, vật đang chuyển động, tiếng động. Những chi tiết lặng lẽ như số cánh hoa, hướng gân lá, vết mòn trên đế giày thì bị bỏ qua dù nằm ngay trước mặt.
Bạn có thể tự thử: nhìn chiếc xe đạp hoặc xe máy mình đi hằng ngày trong một phút, rồi quay đi và trả lời xem khoá xe nằm bên trái hay bên phải, nan hoa có bao nhiêu chiếc, yên xe có đường chỉ khâu không. Đa số người làm bài này đều ngạc nhiên vì mình biết ít đến vậy về một vật dùng mỗi ngày. Lý do không phải trí nhớ kém, mà là chưa từng có câu hỏi nào khiến mắt dừng lại ở những chỗ đó.
Đây cũng là lý do một học sinh ngồi trước kính hiển vi mười phút có thể chỉ ghi được “thấy nhiều ô nhỏ”, trong khi bạn bên cạnh, được dặn “hãy tìm xem nhân tế bào nằm ở giữa hay lệch về một bên”, ghi được cả hình dạng, vị trí và kích thước tương đối.
Đặt câu hỏi quan sát thế nào cho dùng được?
Một câu hỏi quan sát tốt có ba đặc điểm: trả lời được bằng giác quan, đủ hẹp để biết nhìn vào đâu, và có thể ghi lại ngắn gọn. Ba mẹo dưới đây giúp bạn biến một thắc mắc mơ hồ thành câu hỏi dẫn đường cho mắt.
Câu hỏi phải trả lời được bằng mắt
Câu hỏi “vì sao cây này héo?” là câu hỏi giải thích, mắt không trả lời trực tiếp được. Hãy đổi thành những câu nhìn ra được: “lá héo ở ngọn trước hay ở gốc trước?”, “đất quanh gốc khô hay ướt?”, “mặt dưới lá có chấm lạ không?”. Từ những câu trả lời đó bạn mới đi tới giải thích.
Câu hỏi nên hẹp, không nên rộng
“Con mèo trông thế nào?” quá rộng, mắt lại trôi. “Đuôi con mèo làm gì khi nó rình một con thằn lằn?” đủ hẹp để bạn nhìn chăm chú vào một bộ phận, trong một tình huống. Câu hỏi hẹp thường dẫn tới phát hiện mà câu hỏi rộng bỏ lỡ.
Mỗi lần chỉ một câu hỏi chính
Mang năm câu hỏi một lúc thì chẳng câu nào được nhìn kỹ. Hãy chọn một câu chính và tối đa hai câu phụ. Lần sau quay lại với câu hỏi khác — quan sát nhiều lượt ngắn thường cho kết quả tốt hơn một lượt dài.
Những kiểu câu hỏi giúp mắt biết dừng ở đâu
Bảng dưới gom sáu kiểu câu hỏi quan sát hay dùng, mỗi kiểu kèm một ví dụ đời thường. Bạn có thể in ra hoặc chép vào sổ, mỗi lần quan sát chọn một kiểu.
| Kiểu câu hỏi | Mắt sẽ tìm gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đếm | Số lượng, số lần lặp lại | Bông hoa này có mấy cánh, mấy nhị? |
| Vị trí | Cái gì nằm ở đâu, so với cái gì | Mắt con cá nằm cao hơn hay ngang với miệng? |
| Hình dạng và kích thước | Đường viền, tỉ lệ, độ dày mỏng | Mép lá có răng cưa hay trơn? Lá dài gấp mấy lần rộng? |
| Thay đổi | Cái gì khác đi theo thời gian | Bóng cây ở sân trường dịch về hướng nào trong một tiết học? |
| Trình tự | Bước nào xảy ra trước, bước nào sau | Khi rửa bát, người bán hàng tráng nước trước hay xát xà phòng trước? |
| Khác thường | Điều không khớp với phần còn lại | Trong hàng cây cùng loại, cây nào có màu lá khác? |
Kiểu “đếm” và “vị trí” dễ nhất, hợp với học sinh nhỏ hoặc người mới tập. Kiểu “thay đổi” và “khác thường” khó hơn vì đòi hỏi quay lại nhiều lần hoặc có cái để so sánh.
Bài tập năm phút mỗi ngày
Bài tập dưới đây không cần dụng cụ gì ngoài một cuốn sổ nhỏ và bút. Làm đều mỗi ngày trong vài tuần, bạn sẽ thấy mắt mình tự dừng lại ở những chỗ trước đây lướt qua.
- Chọn một vật hoặc một cảnh gần bạn: chậu cây ở cửa sổ, chiếc ấm trà, góc chợ trước nhà, dòng người qua ngã tư.
- Viết một câu hỏi quan sát vào sổ trước khi nhìn. Chọn từ sáu kiểu trong bảng trên.
- Đặt hẹn giờ hai phút và chỉ nhìn, chưa ghi. Nếu mắt trôi sang chỗ khác, nhẹ nhàng kéo về câu hỏi.
- Hết hai phút, ghi lại trong hai phút: câu trả lời, kèm mọi chi tiết bạn thấy liên quan. Viết ngắn, gạch đầu dòng là đủ.
- Phút cuối, viết một câu hỏi mới nảy ra từ lần nhìn này. Câu đó là câu hỏi cho ngày mai.
Điểm mấu chốt nằm ở bước cuối. Một lần quan sát tốt luôn sinh ra câu hỏi tiếp theo, và chuỗi câu hỏi đó mới là thứ rèn con mắt. Sau vài tuần, lật lại sổ bạn sẽ thấy câu hỏi của mình cụ thể hơn hẳn so với những trang đầu.
Áp dụng trong lớp học và ở nhà
Cùng một kỹ thuật nhưng cách dùng thay đổi theo người và hoàn cảnh. Dưới đây là ba tình huống quen thuộc.
Với học sinh khi học môn khoa học
Trước một buổi thực hành, thay vì bảo các em “quan sát cẩn thận”, giáo viên hoặc phụ huynh có thể đưa sẵn một câu hỏi: “màu của dung dịch đổi ở giây thứ mấy?”, “bọt khí xuất hiện ở đáy hay ở thành ống nghiệm?”. Một câu hỏi rõ giúp các em biết nhìn vào đâu, và cũng tránh tình trạng cả nhóm cùng nhìn nhưng mỗi người ghi một kiểu.
Với trẻ nhỏ ở nhà
Trẻ nhỏ thích đếm và tìm. Khi đi dạo, bạn có thể hỏi con “mình tìm xem có mấy loại lá khác nhau trên đường về nhà” hay “con mèo nhà hàng xóm có mấy màu lông?”. Không cần khen chê đúng sai; quan trọng là con có thói quen nhìn kỹ để trả lời. Khi con trả lời khác bạn, bạn và con cùng quay lại nhìn thay vì phân xử.
Với người đi làm
Quan sát có chủ đích dùng được trong công việc hằng ngày: khi vào một cuộc họp, tự đặt câu hỏi “ai là người nói ít nhưng mọi người hay nhìn về phía họ?”; khi tiếp khách hàng, “họ dừng tay ở trang nào lâu nhất?”. Những quan sát hẹp như vậy cho bạn thông tin mà bản báo cáo không ghi.
Những lỗi khiến việc quan sát trở nên vô ích
Phần lớn những lần quan sát không ra gì đều rơi vào một trong năm lỗi sau. Nhận ra chúng sớm giúp bạn đỡ mất công.
Nhìn để xác nhận điều đã tin. Nếu bạn đã chắc cây héo vì thiếu nước, mắt sẽ chỉ tìm đất khô và bỏ qua những chấm rệp dưới lá. Hãy đặt câu hỏi trung tính, đừng đặt câu hỏi đã chứa sẵn đáp án.
Ghi cảm nhận thay vì ghi điều thấy. “Con chim trông vui vẻ” là cảm nhận. “Con chim nhảy ba lần trên lan can rồi vỗ cánh” là điều thấy. Cảm nhận không sai, nhưng hãy ghi riêng, đừng trộn với dữ kiện.
Ghi chép sau khi đã về nhà. Trí nhớ tự lấp chỗ trống bằng những gì hợp lý, không phải những gì đã xảy ra. Ghi ngay tại chỗ, dù chỉ vài chữ.
Muốn thấy hết trong một lần. Quan sát giống như đọc lại một trang sách khó: mỗi lần đọc thấy thêm một tầng. Ba lượt ngắn với ba câu hỏi khác nhau thường hơn một lượt dài không định hướng.
Bỏ qua điều nhàm chán. Những thứ quen thuộc nhất lại hay chứa điều bạn chưa từng để ý. Thử chọn chính chiếc cốc bạn dùng mỗi sáng làm đối tượng quan sát.
Tự kiểm: mắt mình đã tinh hơn chưa?
Không cần chấm điểm ai. Cách kiểm tiến bộ tốt nhất là so bản thân với chính mình vài tuần trước. Sau khoảng một tháng tập, lật sổ và tự trả lời:
- Câu hỏi mình đặt bây giờ có hẹp và cụ thể hơn những câu ở trang đầu không?
- Trong hai phút nhìn, mình ghi được nhiều chi tiết liên quan hơn trước không?
- Mình có tách được điều thấy và điều nghĩ khi ghi chép không?
- Mình có bắt gặp mình tự đặt câu hỏi quan sát ngoài giờ tập, khi đi đường hay khi ăn cơm, không?
- Có lần nào một quan sát nhỏ giúp mình hiểu ra điều gì đó trong bài học hoặc công việc không?
Nếu câu trả lời cho phần lớn câu hỏi là có, kỹ thuật đã bắt đầu thành thói quen. Nếu chưa, hãy quay lại bước viết câu hỏi trước khi nhìn — đó là bước người mới hay bỏ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Quan sát có chủ đích khác gì với nhìn kỹ thông thường?
Nhìn kỹ thông thường là nhìn lâu và chăm chú nhưng không định hướng. Quan sát có chủ đích bắt đầu bằng một câu hỏi cụ thể, nên mắt biết dừng ở đâu và bạn biết khi nào đã đủ để trả lời.
Mỗi lần quan sát nên kéo dài bao lâu?
Với người mới tập, hai đến năm phút cho một câu hỏi là vừa. Thời gian dài hơn dễ khiến sự chú ý trôi. Khi cần quan sát lâu, hãy chia thành nhiều lượt ngắn, mỗi lượt một câu hỏi.
Trẻ mấy tuổi thì tập quan sát có chủ đích được?
Trẻ mẫu giáo đã có thể tập qua câu hỏi đếm và tìm, chẳng hạn đếm cánh hoa hay tìm lá có hình trái tim. Lớn hơn mới chuyển sang câu hỏi về thay đổi và trình tự. Quan trọng là cùng nhìn với trẻ, không chấm đúng sai.
Nếu không biết đặt câu hỏi gì thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu với câu hỏi đếm hoặc vị trí vì chúng dễ đặt nhất. Sau vài lần, chính những gì bạn thấy sẽ gợi ra câu hỏi tiếp theo. Ghi câu hỏi mới vào cuối mỗi lần quan sát để không phải nghĩ lại từ đầu.
Có cần chụp ảnh khi quan sát không?
Ảnh giúp lưu lại để xem sau, nhưng dễ khiến bạn chụp xong là thôi không nhìn nữa. Hãy nhìn và ghi trước, chụp sau để đối chiếu. Không chụp người lạ khi chưa xin phép.
Quan sát có chủ đích có làm mình bỏ lỡ những điều bất ngờ không?
Có thể, vì sự chú ý dồn vào câu hỏi. Cách khắc phục là dành phút cuối nhìn rộng ra và ghi bất cứ điều gì lạ. Nhiều phát hiện bất ngờ đến từ việc đang tìm một thứ thì thấy thứ khác.