Hai việc xảy ra cùng lúc hay nối tiếp nhau chưa đủ để nói việc này gây ra việc kia. Trước khi kết luận “vì thế nên”, hãy hỏi bốn câu: có thứ tự thời gian đúng không, có yếu tố thứ ba nào không, có thể ngược chiều không, và có phải chỉ là trùng hợp không.
Lập luận về nguyên nhân là loại lập luận ta dùng nhiều nhất mỗi ngày: con học sút vì chơi điện thoại, cây héo vì tưới nhiều, nhóm làm chậm vì một người lười. Có lần đúng, có lần sai, và khi sai thì cách sửa cũng sai theo. Phần dưới đưa bốn câu hỏi kiểm, những ví dụ gần gũi và một cách tự làm phép thử nhỏ để biết nguyên nhân thật.
Bốn câu hỏi trước khi nói “vì thế nên”
Thứ tự thời gian có đúng không?
Nguyên nhân phải đến trước kết quả. Nghe hiển nhiên, nhưng rất hay bị đảo: “con hay cáu từ khi dùng điện thoại nhiều” — có chắc điện thoại đến trước, hay con đã căng thẳng vì chuyện ở lớp rồi mới cắm vào điện thoại cho quên? Hỏi lại xem cái nào bắt đầu trước.
Có yếu tố thứ ba nào không?
Hai việc có thể cùng do một việc khác gây ra. Học sinh ăn sáng đầy đủ thường học tốt hơn, nhưng có thể cả hai cùng đến từ việc ngủ đủ và được gia đình quan tâm. Chỉ ép con ăn sáng mà không đổi giờ ngủ có khi không thay đổi được gì.
Có thể ngược chiều không?
Có khi kết quả lại là nguyên nhân. Người ta thấy những bạn tự tin thì hay phát biểu, rồi kết luận phát biểu nhiều làm người ta tự tin. Có thể đúng một phần, nhưng cũng có thể chính sự tự tin khiến các bạn ấy giơ tay. Muốn giúp một bạn rụt rè, ép phát biểu chưa chắc là cách tốt nhất.
Có phải chỉ là trùng hợp không?
Một lần mặc áo xanh đi thi được điểm cao chưa nói lên điều gì. Khi chỉ có một hai lần, khả năng trùng hợp rất lớn. Cần nhiều lần lặp lại, trong điều kiện khác nhau, mới bắt đầu có cơ sở.
Ví dụ áp bốn câu hỏi vào chuyện thường ngày
Bảng dưới lấy năm lập luận nguyên nhân hay nghe, chỉ ra câu hỏi nào làm chúng lung lay và cách kiểm hợp lý hơn.
| Lập luận nghe thấy | Câu hỏi làm lung lay | Cách kiểm hợp lý hơn |
|---|---|---|
| Cây héo vì tưới nhiều quá | Có yếu tố thứ ba: nắng gắt, chậu không thoát nước? | Đổi một yếu tố mỗi lần, theo dõi một tuần |
| Con học sút vì học nhóm với bạn | Thứ tự: sút trước hay học nhóm trước? | Xem lại thời điểm điểm số bắt đầu thay đổi |
| Nhóm chậm vì một bạn lười | Có yếu tố khác: việc chia không rõ? | Ghi lại ai nhận việc gì, việc nào bị kẹt |
| Uống nước chanh buổi sáng nên ít ốm | Trùng hợp hoặc yếu tố khác: ngủ đủ, ăn uống? | Nhớ rằng một người không đủ để kết luận |
| Đọc sách nhiều nên văn hay | Ngược chiều: thích văn nên đọc nhiều? | Có thể cả hai chiều cùng đúng, đừng loại trừ |
Vì sao đầu óc thích kết luận nguyên nhân nhanh?
Bộ não người được rèn qua rất nhiều thế hệ để tìm nguyên nhân nhanh, vì trong đời sống hằng ngày, phản ứng nhanh thường có lợi hơn chờ đợi đủ bằng chứng. Ăn một quả lạ rồi đau bụng, lần sau tránh quả đó là khôn ngoan dù chưa chắc quả đó là thủ phạm.
Nhưng trong học tập và công việc, kết luận nhanh có giá: bạn sửa sai chỗ. Cho rằng điểm kém vì đề khó, bạn sẽ không đổi cách học. Cho rằng đồng nghiệp chậm vì lười, bạn sẽ không nhìn ra cách chia việc có vấn đề. Mỗi lần kết luận sai nguyên nhân là một lần bỏ qua cơ hội sửa đúng.
Điều đáng tập không phải là nghi ngờ mọi thứ, mà là giữ kết luận ở mức “có thể” lâu hơn một chút, trong lúc tìm thêm thông tin. Câu “có thể là do… nhưng cũng có thể là…” nghe kém dứt khoát, nhưng là câu của người suy nghĩ cẩn thận.
Tự làm một phép thử nhỏ để tìm nguyên nhân
Với chuyện của chính bạn, nhiều khi bạn tự kiểm được bằng một phép thử đơn giản. Ví dụ: bạn nghi uống cà phê sau ba giờ chiều làm mình khó ngủ.
- Viết rõ giả thuyết: uống cà phê sau ba giờ chiều làm mình ngủ muộn hơn.
- Chọn cách đo đơn giản: ghi giờ lên giường và giờ thấy mình ngủ được, mỗi tối một dòng.
- Chia hai tuần: một tuần uống như thường, một tuần ngừng uống sau ba giờ chiều.
- Giữ các thứ khác gần như cũ: giờ tắt điện thoại, giờ ăn tối, giờ tập thể dục.
- Cuối hai tuần, so hai cột. Chênh lệch rõ thì có cơ sở; chênh nhỏ thì nguyên nhân có thể nằm chỗ khác.
Phép thử này không phải nghiên cứu khoa học và chỉ nói về chính bạn, nhưng nó tốt hơn nhiều so với đoán. Điều quan trọng nhất là đổi một thứ mỗi lần; đổi ba thứ cùng lúc thì dù kết quả tốt lên, bạn vẫn không biết nhờ cái nào. Với chuyện liên quan đến sức khoẻ, hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tự thử.
Lỗi hay gặp khi lập luận về nguyên nhân
Chỉ tìm một nguyên nhân. Phần lớn chuyện trong đời có nhiều nguyên nhân cùng góp vào. Điểm kém có thể vừa do ngủ ít, vừa do chưa hiểu bài từ trước, vừa do lo lắng khi thi. Tìm ra một cái rồi dừng là bỏ sót những cái còn lại.
Đổ cho thứ dễ thấy nhất. Điện thoại, thời tiết, một người cụ thể là những thứ dễ chỉ tay vào. Nguyên nhân thật có khi khó thấy hơn: cách sắp xếp thời gian, một thói quen âm thầm.
Dùng câu chuyện của một người làm bằng chứng. “Anh họ mình bỏ học thêm mà vẫn đỗ” không cho biết bỏ học thêm có tốt cho bạn không. Hoàn cảnh mỗi người khác nhau.
Nhầm mức độ. Một yếu tố có ảnh hưởng không có nghĩa là ảnh hưởng lớn. Cần hỏi thêm: ảnh hưởng nhiều hay ít so với những yếu tố khác?
Dùng khi nghe tin tức và lời khuyên
Nhiều tiêu đề bài báo hay bài đăng tóm một nghiên cứu thành câu nhân quả gọn: “ăn món này giúp sống lâu”, “trẻ làm việc này học giỏi hơn”. Khi đọc, hãy hỏi: đây là người ta quan sát thấy hai thứ đi cùng nhau, hay đã thử thay đổi một thứ và thấy thứ kia đổi theo? Hai loại này khác nhau rất nhiều về sức nặng, và nếu bài viết không nói rõ, bạn nên giữ kết luận ở mức có thể.
Với lời khuyên từ người quen, cách nghe tốt là hỏi thêm về hoàn cảnh: họ đã làm gì khác cùng lúc, họ khác bạn ở điểm nào. Lời khuyên vẫn có giá trị như một ý để thử, nhưng chưa phải nguyên nhân chắc chắn cho trường hợp của bạn.
Tự kiểm sau một tháng
Bạn đang lập luận về nguyên nhân tốt hơn nếu thấy mình làm được những điều sau:
- Tự dừng lại khi định nói “vì thế nên” và hỏi một trong bốn câu.
- Nói được ít nhất hai nguyên nhân có thể cho một chuyện, thay vì một.
- Đã làm ít nhất một phép thử nhỏ với chuyện của mình.
- Đọc một tiêu đề nhân quả và tự hỏi người ta đã thử thay đổi gì chưa.
Câu hỏi thường gặp
Tương quan và nhân quả khác nhau thế nào?
Tương quan là hai thứ hay thay đổi cùng nhau. Nhân quả là thứ này làm thứ kia thay đổi. Có tương quan chưa chắc có nhân quả, vì có thể có yếu tố thứ ba, ngược chiều hoặc trùng hợp.
Làm sao biết chắc một việc là nguyên nhân?
Trong đời thường khó có chắc chắn tuyệt đối. Bằng chứng mạnh hơn khi thay đổi một yếu tố và thấy kết quả đổi theo nhiều lần, trong khi các yếu tố khác giữ gần như cũ.
Có nên tự thử nghiệm với sức khoẻ của mình không?
Chỉ với những thay đổi nhỏ, an toàn như giờ uống cà phê, giờ ngủ. Chuyện liên quan đến bệnh, thuốc hay chế độ ăn đặc biệt cần hỏi bác sĩ trước.
Học sinh lớp mấy học được về quan hệ nhân quả?
Trẻ tiểu học đã hiểu nguyên nhân và kết quả qua ví dụ đơn giản như tưới cây, phơi đồ. Các câu hỏi về yếu tố thứ ba và ngược chiều phù hợp từ trung học cơ sở trở lên.
Một chuyện có thể có nhiều nguyên nhân không?
Có, và thường là vậy. Kết quả học tập, sức khoẻ hay hiệu quả công việc hầu như luôn do nhiều yếu tố cùng góp vào, mỗi yếu tố một phần.
Vì sao tiêu đề báo hay viết theo kiểu nhân quả?
Câu nhân quả ngắn gọn và dễ nhớ hơn. Nhưng nhiều nghiên cứu chỉ quan sát thấy hai thứ đi cùng nhau, nên khi đọc cần xem bài viết có nói rõ loại bằng chứng không.