Nguỵ biện là lập luận nghe có vẻ hợp lý nhưng lý lẽ thật ra không đỡ được kết luận. Nhận ra nó không cần thuộc tên gọi; chỉ cần quen bảy kiểu hay gặp nhất và mỗi kiểu có sẵn một câu hỏi lại để gỡ.
Nguỵ biện không chỉ là mánh của người cố tình lừa. Ai cũng dùng nó lúc mệt, lúc giận hay lúc muốn thắng nhanh, kể cả chính bạn. Vì vậy mục tiêu của bài không phải để bắt lỗi người khác cho vui, mà để nghe ra chỗ hở trong lập luận, của người và của mình, rồi đưa cuộc nói chuyện về đúng vấn đề.
Bốn kiểu đánh vào người hoặc đánh vào hình nộm
Công kích cá nhân
Thay vì trả lời lý lẽ, người nói đánh vào con người: “Cậu học dốt thì biết gì mà góp ý”. Việc người góp ý học giỏi hay không chẳng liên quan đến góp ý đúng hay sai. Câu hỏi gỡ: “Bỏ qua chuyện ai nói, ý đó đúng hay sai ở chỗ nào?”
Người rơm
Bóp méo ý người khác thành một phiên bản dễ đánh rồi đánh phiên bản đó. Bạn nói “nên giảm bài tập cuối tuần”, người kia đáp “vậy là cậu muốn học sinh khỏi học à”. Câu hỏi gỡ: “Mình chưa nói vậy. Ý mình là… Cậu phản đối điểm nào trong đó?”
Dựa vào số đông
“Cả lớp ai cũng làm thế” không chứng minh việc đó đúng; nó chỉ cho biết nhiều người làm. Câu hỏi gỡ: “Nhiều người làm thì mình biết rồi. Còn lý do nó tốt là gì?”
Dựa vào uy tín sai chỗ
Một người nổi tiếng giỏi việc này được trích để chứng minh việc khác: diễn viên khuyên cách chữa bệnh, cầu thủ khuyên đầu tư. Câu hỏi gỡ: “Người này có chuyên môn đúng lĩnh vực đang bàn không?”
Ba kiểu bẻ cong đường suy luận
Hai lựa chọn giả
Ép mọi chuyện vào hai cửa trong khi còn nhiều cửa khác: “Hoặc con thi khối này, hoặc con thất nghiệp”. Câu hỏi gỡ: “Còn cách nào khác ngoài hai cách này không?” Thường chỉ cần liệt kê ra cách thứ ba là nguỵ biện tự xẹp.
Dốc trượt
Cho rằng một bước nhỏ chắc chắn dẫn tới chuỗi hậu quả tồi tệ mà không chứng minh từng mắt xích: “Cho con dùng điện thoại một tiếng thì mai sẽ đòi ba tiếng, rồi bỏ học”. Câu hỏi gỡ: “Từ bước này sang bước kia, điều gì làm nó chắc chắn xảy ra?” Có khi có lý do thật, nhưng phải nói ra.
Sau đó nên vì thế
Thấy hai việc xảy ra liền nhau rồi kết luận việc trước gây ra việc sau: “Mặc áo này đi thi thì được điểm cao, lần sau phải mặc lại”. Câu hỏi gỡ: “Có lý do nào khác giải thích kết quả này không?”
Bảng tra nhanh bảy kiểu nguỵ biện
Bảng dưới gom bảy kiểu để bạn tra khi nghe một lập luận thấy lấn cấn mà chưa gọi được tên.
| Kiểu | Dấu hiệu nghe thấy | Câu hỏi gỡ ngắn |
|---|---|---|
| Công kích cá nhân | Bàn về người nói thay vì ý được nói | Ý đó sai ở đâu? |
| Người rơm | Nhắc lại ý bạn theo cách cực đoan hơn | Mình có nói vậy không? |
| Số đông | Ai cũng, mọi người đều, xu hướng chung | Nhiều người làm thì đúng à? |
| Uy tín sai chỗ | Viện người nổi tiếng ngoài lĩnh vực | Họ có chuyên môn này không? |
| Hai lựa chọn giả | Hoặc là… hoặc là…, không có đường khác | Còn cách thứ ba không? |
| Dốc trượt | Rồi sẽ…, rồi sẽ…, cuối cùng là thảm hoạ | Mắt xích nào chắc chắn? |
| Sau đó nên vì thế | Trước khi… thì…, từ khi… thì… | Còn nguyên nhân nào khác? |
Vì sao nguỵ biện lan nhanh trên mạng xã hội?
Trên mạng, lập luận bị nén vào vài dòng và một hình ảnh, nên các kiểu nguỵ biện ngắn gọn có lợi thế. “Hàng nghìn người đã chia sẻ” là số đông; ảnh chụp màn hình một câu nói bị cắt khỏi ngữ cảnh là người rơm; “nếu để chuyện này qua thì rồi đâu cũng thế” là dốc trượt. Chúng dễ đọc, dễ đồng tình và không đòi bạn suy nghĩ thêm.
Cách đọc chậm lại rất đơn giản: trước khi bấm thích hay chia sẻ, tự hỏi bài đăng muốn bạn tin điều gì và lý do họ đưa ra là gì. Nếu lý do duy nhất là nhiều người đã tin, hay người viết là ai đó nổi tiếng, bạn đang đứng trước một lập luận chưa có lý lẽ. Không cần cãi dưới phần bình luận, chỉ cần không góp thêm một lượt lan truyền.
Gọi tên nguỵ biện ra có giúp gì không?
Thường là không, nếu bạn nói thẳng “cậu đang nguỵ biện người rơm”. Người nghe cảm thấy bị dạy đời, cuộc nói chuyện chuyển sang chuyện ai thông minh hơn, và vấn đề ban đầu bị bỏ rơi. Tên gọi hữu ích cho việc bạn tự nhận ra trong đầu, còn câu nói ra ngoài nên là câu hỏi.
Câu hỏi lại có hai cái lợi. Thứ nhất, nó cho người kia cơ hội tự sửa mà không mất mặt. Thứ hai, có khi họ có lý do thật mà chưa nói ra; chẳng hạn chuyện dốc trượt về điện thoại có thể dựa trên kinh nghiệm đã xảy ra trong nhà. Câu hỏi mở ra lý do đó, còn lời buộc tội thì đóng nó lại.
Một lưu ý quan trọng: một lập luận có nguỵ biện không có nghĩa là kết luận sai. Người nói có thể đúng vì những lý do khác mà họ chưa đưa ra. Nhận ra nguỵ biện chỉ cho biết lý lẽ này chưa đủ, chứ chưa cho biết sự thật là gì.
Bài tập một tuần: săn nguỵ biện của chính mình
Bắt lỗi người khác dễ hơn nhiều so với bắt lỗi mình. Bài tập này đảo ngược thói quen đó:
- Mỗi tối, nhớ lại một lần trong ngày bạn cố thuyết phục ai đó: bạn bè, bố mẹ, đồng nghiệp.
- Viết ra câu bạn đã nói, càng sát nguyên văn càng tốt.
- Đối chiếu với bảng bảy kiểu. Có câu nào rơi vào một kiểu không?
- Nếu có, viết lại câu đó thành một lý lẽ thật, có chữ “vì” và một dẫn chứng.
- Cuối tuần, đọc lại bảy tờ ghi. Kiểu nào lặp lại nhiều nhất ở mình?
Hầu hết mọi người có một hai kiểu quen tay: người hay dùng số đông, người hay dùng dốc trượt khi lo lắng. Biết kiểu của mình là biết chỗ cần chậm lại khi nói.
Dùng với trẻ và với người lớn tuổi trong nhà
Với trẻ nhỏ. Dùng ví dụ vui: “Bạn mèo nói ai cũng ăn kẹo trước bữa cơm, vậy có đúng không?” Trẻ nhận ra kiểu số đông rất nhanh khi nó nằm trong một câu chuyện. Không gắn tên khó, không chấm điểm, không gọi con là “nguỵ biện”.
Với học sinh lớn. Cho các em xem một đoạn quảng cáo hoặc một bài đăng gây tranh cãi, hỏi “chỗ nào lý lẽ chưa đỡ được kết luận”. Các em thường tìm ra nhiều hơn người lớn nghĩ.
Với ông bà, cha mẹ. Nhiều câu kiểu “ngày xưa ai cũng thế” hay “cứ thế này rồi sẽ hư” xuất phát từ lo lắng thật. Đáp bằng câu hỏi về điều họ lo, đừng bằng việc chỉ ra lỗi lập luận.
Những điều không cần làm
Học về nguỵ biện dễ biến thành thói soi lỗi. Vài điều nên tránh:
- Không cần thuộc hàng chục tên nguỵ biện bằng tiếng Latinh; bảy kiểu trên đủ cho phần lớn đời sống.
- Không dùng để thắng cuộc cãi nhau với người thân; mục tiêu là hiểu nhau và giải quyết việc.
- Không coi mọi lập luận cảm xúc là nguỵ biện; cảm xúc có thể là thông tin thật về điều người ta quan tâm.
- Không bác bỏ kết luận chỉ vì lý lẽ có nguỵ biện; hãy tìm thêm căn cứ trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Nguỵ biện khác nói dối thế nào?
Nói dối là cố ý đưa thông tin sai. Nguỵ biện là suy luận lỗi, có thể từ thông tin đúng, và người nói nhiều khi không biết mình đang nguỵ biện.
Có cần thuộc hết tên các loại nguỵ biện không?
Không cần. Quen bảy kiểu phổ biến và câu hỏi gỡ mỗi kiểu là đủ cho học tập và đời sống. Tên gọi chỉ giúp bạn tự nhận ra trong đầu.
Khi người khác nguỵ biện với mình, nên nói gì?
Hỏi lại thay vì gọi tên lỗi. Ví dụ mình có nói vậy không, hay còn cách nào khác không. Câu hỏi giữ cuộc nói chuyện ở vấn đề và cho người kia cơ hội tự sửa.
Lập luận có nguỵ biện thì kết luận chắc chắn sai à?
Không. Nó chỉ cho biết lý lẽ đưa ra chưa đủ đỡ kết luận. Kết luận vẫn có thể đúng vì những lý do khác, cần kiểm thêm.
Dạy trẻ về nguỵ biện từ mấy tuổi?
Trẻ cuối tiểu học đã nhận ra được các kiểu đơn giản như số đông hay hai lựa chọn giả qua truyện và ví dụ gần gũi. Không cần dạy tên gọi, chỉ cần tập hỏi lại.
Quảng cáo hay dùng kiểu nguỵ biện nào?
Hay gặp nhất là số đông, như hàng triệu người đã chọn, và uy tín sai chỗ, như người nổi tiếng giới thiệu sản phẩm ngoài lĩnh vực của họ.