Câu rõ nghĩa là câu mà người đọc biết ngay ai làm gì. Muốn vậy, đặt chủ ngữ và động từ gần nhau ở đầu câu, mỗi câu chở một ý, và cắt đôi bất cứ câu nào phải đọc lại mới hiểu.
Phần lớn câu khó hiểu không sai ngữ pháp. Chúng chỉ bắt người đọc giữ quá nhiều thứ trong đầu trước khi được biết điều chính. Một bài kiểm tra Văn, một đoạn báo cáo ở cơ quan hay một tin nhắn gửi cô chủ nhiệm đều có thể mắc cùng một lỗi này. Tin tốt là sửa nó không cần năng khiếu, chỉ cần vài thao tác lặp lại cho tới khi thành thói quen.
Vì sao câu dài thường khó hiểu?
Câu dài khó hiểu vì trí nhớ ngắn hạn của người đọc có giới hạn. Khi đọc, người ta giữ tạm các mảnh trong đầu cho tới lúc gặp động từ chính, rồi mới ghép thành nghĩa. Nếu động từ chính nằm sau ba bốn cụm phụ, người đọc đã quên mảnh đầu.
Thử đọc câu này: Việc các bạn trong lớp, nhất là những bạn ngồi bàn cuối vốn thường đi học muộn vì nhà xa, không nộp bài đúng hạn trong tuần vừa rồi đã khiến cô giáo phải nhắc nhở. Câu đúng ngữ pháp, nhưng phải tới chữ thứ ba mươi mới biết chuyện gì xảy ra. Viết lại: Cô giáo đã nhắc cả lớp vì tuần qua nhiều bạn nộp bài muộn. Phần lớn là các bạn bàn cuối, nhà xa nên hay đi trễ. Hai câu, cùng thông tin, người đọc hiểu ngay từ chữ đầu.
Độ dài tự nó không phải tội. Một câu dài mà chủ ngữ, động từ đứng sớm, các phần sau chỉ bổ sung thêm thì vẫn dễ đọc. Thứ làm câu nặng là khoảng cách giữa chủ ngữ và động từ, và số ý bị nhồi vào cùng một chỗ.
Kỹ thuật một: tìm ai làm gì rồi kéo lên đầu
Đây là thao tác dùng nhiều nhất, áp dụng được cho bài văn, báo cáo, cả tin nhắn.
Bước 1: gạch chân hành động chính
Đọc câu và hỏi: trong câu này, việc gì thật sự xảy ra? Gạch chân động từ đó. Nếu tìm mãi không ra, hoặc thấy động từ chính bị biến thành danh từ như việc thực hiện, sự tiến hành, công tác kiểm tra, thì câu đang giấu hành động.
Bước 2: hỏi ai làm việc đó
Tìm người hoặc vật làm hành động ấy. Nhiều câu tiếng Việt bỏ trống chủ ngữ, ví dụ Qua khảo sát cho thấy học sinh thích học nhóm. Câu này thiếu chủ ngữ vì chữ qua biến cả cụm đầu thành trạng ngữ. Sửa thành Khảo sát cho thấy học sinh thích học nhóm hoặc Qua khảo sát, nhóm em thấy học sinh thích học nhóm.
Bước 3: đặt hai thứ đó cạnh nhau ở đầu câu
Viết lại sao cho chủ ngữ và động từ đứng trong khoảng năm sáu chữ đầu. Các chi tiết về thời gian, lý do, điều kiện chuyển ra sau hoặc tách thành câu riêng. Câu Công tác vệ sinh lớp học được các tổ tiến hành vào chiều thứ sáu trở thành Các tổ dọn lớp vào chiều thứ sáu.
Kỹ thuật hai: mỗi câu chở một ý
Một câu rõ thường chỉ chở một ý chính. Khi thấy trong câu có hai chữ và, hoặc vừa vì vừa nên vừa tuy, đó là dấu hiệu câu đang chở hai ba ý. Hãy đếm: câu này muốn người đọc biết mấy điều? Nếu từ hai trở lên mà các điều không phụ thuộc chặt vào nhau, tách ra.
Ví dụ ở cơ quan: Do phòng họp tầng hai đang sửa và máy chiếu cũng chưa có người kiểm tra nên buổi họp sáng mai sẽ chuyển xuống tầng một, mọi người nhớ mang máy tính cá nhân và tài liệu đã gửi hôm qua. Câu này chở bốn ý: đổi phòng, lý do, việc cần mang, tài liệu nào. Viết lại: Họp sáng mai chuyển xuống tầng một vì phòng tầng hai đang sửa. Mọi người mang theo máy tính và tài liệu đã gửi hôm qua. Lý do về máy chiếu có thể bỏ vì người đọc không cần nó để hành động.
Tách câu không có nghĩa là viết toàn câu cụt. Một đoạn toàn câu bốn năm chữ đọc nghe như máy. Mục tiêu là mỗi câu có một trọng tâm; độ dài có thể thay đổi để đoạn văn có nhịp.
Những kiểu câu khó hiểu hay gặp và cách sửa
Bảng dưới gom các kiểu lỗi gặp nhiều nhất trong bài làm của học sinh và văn bản công việc. Mỗi dòng có một ví dụ và hướng sửa.
| Kiểu câu | Ví dụ | Cách sửa |
|---|---|---|
| Chủ ngữ quá dài | Những học sinh đã đăng ký tham gia câu lạc bộ đọc sách từ đầu năm học nhưng chưa nộp phiếu thì… | Tách phần mô tả ra câu trước, hoặc gọi ngắn: Các bạn đã đăng ký nhưng chưa nộp phiếu… |
| Thiếu chủ ngữ do trạng ngữ | Qua bài thơ cho ta thấy… | Bỏ qua, hoặc thêm chủ ngữ sau dấu phẩy: Qua bài thơ, tác giả cho thấy… |
| Hành động bị biến thành danh từ | Tiến hành việc kiểm tra lại số liệu | Kiểm tra lại số liệu |
| Chồng chữ thừa | Theo như ý kiến cá nhân của em thì em nghĩ rằng… | Em nghĩ… |
| Hai phủ định | Không phải là không có lý do | Nói thẳng: Có lý do, rồi nêu lý do |
| Đại từ mơ hồ | Lan nói với Mai rằng bạn ấy sai | Nhắc lại tên: Lan nói Mai đã sai |
Không cần thuộc bảng. Chỉ cần nhận ra mình hay mắc kiểu nào, rồi để ý riêng kiểu đó trong vài tuần.
Kỹ thuật ba: bỏ chữ không chở nghĩa
Nhiều câu dài ra vì những cụm đệm quen miệng: có thể nói rằng, một cách, thì là, về vấn đề, trong quá trình. Cách kiểm đơn giản: che cụm đó đi rồi đọc lại. Nghĩa không đổi thì bỏ.
Ví dụ Em đã thực hiện việc đọc một cách kỹ lưỡng trong quá trình chuẩn bị bài rút còn Em đọc kỹ khi chuẩn bị bài. Câu ngắn đi một nửa, rõ hơn, mà không mất thông tin nào.
Có một ngoại lệ: trong văn miêu tả, văn kể chuyện, đôi khi chữ thêm vào là để tạo nhịp hoặc cảm xúc. Kỹ thuật này dành cho văn thông tin, bài trả lời câu hỏi, báo cáo và tin nhắn công việc, nơi mục tiêu là người đọc hiểu nhanh.
Bài tập mười lăm phút làm ngay hôm nay
Lấy một bài viết gần nhất của chính bạn: bài văn đã chấm, một báo cáo, hay một tin nhắn dài. Làm lần lượt:
- Chọn đoạn dài nhất, đánh số từng câu.
- Với mỗi câu, gạch chân động từ chính và khoanh chủ ngữ. Ghi bên lề số chữ đứng trước động từ chính.
- Câu nào có hơn mười chữ trước động từ chính thì viết lại, kéo ai làm gì lên đầu.
- Câu nào chở từ hai ý trở lên thì tách.
- Che từng cụm đệm, cụm nào bỏ được thì bỏ.
- Đọc to bản cũ rồi bản mới. Chỗ nào bản mới vẫn phải ngừng lấy hơi giữa chừng, sửa tiếp.
Phụ huynh muốn rèn cho con có thể làm cùng con với một đoạn trong bài của chính phụ huynh trước. Trẻ thấy người lớn cũng sửa câu thì bớt ngại, và buổi luyện không biến thành buổi chỉ lỗi.
Tự kiểm tiến bộ mà không cần ai chấm
Cách đo đơn giản nhất là giữ lại bản trước và bản sau của cùng một đoạn, ghi ngày. Sau vài tuần, mở các cặp ra xem: số câu bạn phải viết lại có giảm không, các lỗi trong bảng trên có còn xuất hiện ở bản nháp đầu không. Khi bản nháp đầu đã ít câu cần kéo chủ ngữ lên, nghĩa là thói quen đã vào tay.
Một cách khác là nhờ một người không biết bài đọc một lần rồi kể lại bạn viết gì. Nếu họ kể đúng ý chính mà không phải đọc lại, câu của bạn đã đủ rõ. Nếu họ kể sai hoặc dừng ở một câu nào đó, đánh dấu câu đó để sửa.
Điều không cần làm: không cần học thuộc tên các thành phần câu, không cần đếm chữ trung bình mỗi câu cho cả bài, cũng không cần ép mọi câu ngắn dưới một con số nào. Người đọc không đếm chữ; họ chỉ cảm thấy câu dễ hay khó.
Lỗi hay gặp khi mới tập viết câu ngắn
Lỗi đầu tiên là cắt câu nhưng làm đứt mạch: hai câu đứng cạnh nhau mà không có chữ nối, người đọc không biết quan hệ giữa chúng. Khi tách, giữ lại các chữ như vì vậy, tuy nhiên, sau đó ở đầu câu sau nếu quan hệ đó quan trọng.
Lỗi thứ hai là viết câu ngắn đến mức bỏ mất chủ ngữ, nhất là trong tin nhắn: Đã gửi. Kiểm tra giúp. Người nhận không biết ai gửi gì, kiểm tra cái gì. Thêm vài chữ là đủ: Em đã gửi bản báo cáo tháng. Anh xem giúp phần số liệu nhé.
Lỗi thứ ba là sửa câu trong lúc đang viết nháp. Viết nháp thì cứ viết cho hết ý; sửa câu là việc của lượt đọc lại. Làm hai việc cùng lúc thì vừa chậm, vừa dễ mất ý.
Câu hỏi thường gặp
Câu bao nhiêu chữ thì bị coi là quá dài?
Không có con số cố định. Dấu hiệu đáng tin hơn là bạn phải đọc lại mới hiểu, hoặc phải đợi quá mười chữ mới gặp động từ chính. Khi gặp dấu hiệu đó thì tách câu, bất kể câu dài bao nhiêu.
Viết câu ngắn có làm bài văn bị khô không?
Có thể, nếu mọi câu đều ngắn như nhau. Cách tránh là xen câu ngắn với câu vừa phải, để mỗi câu một trọng tâm nhưng độ dài thay đổi. Văn miêu tả, văn kể vẫn được dùng câu dài có nhịp khi cần cảm xúc.
Làm sao biết câu của mình thiếu chủ ngữ?
Hỏi câu đó: ai làm hành động này? Nếu câu trả lời nằm trong một cụm bắt đầu bằng qua, với, theo, trong, thì nhiều khả năng câu thiếu chủ ngữ. Bỏ chữ mở đầu đó hoặc thêm chủ ngữ sau dấu phẩy.
Học sinh tiểu học có nên tập kỹ thuật này không?
Có, ở mức đơn giản: hỏi con câu này nói ai làm gì, rồi để con tự nói lại câu ngắn hơn. Không cần dạy thuật ngữ ngữ pháp. Quan trọng là để con tự sửa câu của mình, người lớn không viết lại hộ.
Có cần sửa từng câu ngay khi đang viết không?
Không nên. Lúc viết nháp hãy viết cho hết ý, đừng dừng lại chỉnh câu. Việc kéo chủ ngữ lên, tách câu, bỏ chữ thừa để dành cho lượt đọc lại, thường nhanh và hiệu quả hơn nhiều.
