Muốn tóm tắt bằng lời của mình, đọc hết bài, gấp sách lại, rồi viết điều chính trong một câu. Sau đó thêm hai ba ý đỡ cho điều chính ấy, và chỉ mở sách ra lúc cuối để kiểm xem mình có hiểu sai chỗ nào không.
Lỗi phổ biến nhất khi tóm tắt là vừa nhìn sách vừa viết. Kết quả là một chuỗi câu chép lại, mỗi câu rút ngắn một chút. Bản đó trông giống tóm tắt nhưng không chứng minh được người viết đã hiểu, và khi gặp đề yêu cầu tóm tắt một văn bản lạ, người học không biết bắt đầu từ đâu. Kỹ thuật dưới đây dùng được cho truyện, bài báo, một chương sách giáo khoa hay một báo cáo dài ở chỗ làm.
Tóm tắt khác chép lại ý chính ở chỗ nào?
Chép ý chính là chọn ra các câu quan trọng trong bài rồi ghép lại. Tóm tắt là nói lại điều bài muốn nói bằng câu chữ của mình, theo thứ tự mà người chưa đọc bài cũng hiểu được. Hai việc này dùng hai năng lực khác nhau: cái đầu chỉ cần nhận ra câu quan trọng, cái sau cần hiểu quan hệ giữa các ý.
Một phép thử nhanh: đưa bản tóm tắt cho người chưa đọc bài. Nếu họ hỏi lại thế cuối cùng tác giả muốn nói gì?, bản tóm tắt mới là danh sách ý, chưa phải tóm tắt.
Viết bằng lời của mình cũng là cách an toàn nhất để tránh đạo văn khi làm bài tập, tiểu luận hay báo cáo. Gấp sách lại thì không thể chép được nữa.
Kỹ thuật gấp sách: năm bước
Bước 1: đọc một lượt trọn vẹn, chưa ghi gì
Lần đầu chỉ đọc. Gạch chân trong lúc đọc lần đầu thường gạch gần hết trang, vì lúc đó chưa biết cái gì quan trọng. Với văn bản dài, đọc theo từng phần có tiêu đề, mỗi phần làm riêng các bước sau.
Bước 2: gấp sách, viết một câu duy nhất
Úp sách hoặc thu nhỏ cửa sổ tài liệu. Viết một câu trả lời: Bài này nói rằng… Câu này phải có cả chủ đề lẫn điều được khẳng định về chủ đề. Bài nói về ô nhiễm nhựa là chủ đề. Bài cho rằng phần lớn rác nhựa ở biển đến từ đất liền, nên giảm từ nguồn hiệu quả hơn vớt rác ngoài biển mới là điều chính.
Bước 3: thêm hai đến bốn ý đỡ
Vẫn chưa mở sách, ghi các lý do, bằng chứng hoặc diễn biến chính đỡ cho câu ở bước 2. Với truyện, đó là các bước ngoặt: nhân vật muốn gì, gặp trở ngại gì, kết thúc thế nào.
Bước 4: mở sách ra soát
Bây giờ mới mở sách, đối chiếu từng ý. Có ý nào mình nhớ sai? Có ý lớn nào bị bỏ sót? Có chi tiết nhỏ nào mình tưởng quan trọng mà thật ra chỉ là ví dụ? Sửa bằng bút khác màu để thấy rõ chỗ mình hiểu lệch.
Bước 5: viết lại thành đoạn liền mạch
Ghép câu chính và các ý đỡ thành đoạn văn có chữ nối. Đây là bản tóm tắt. Nếu đề yêu cầu số chữ, cắt hoặc thêm ở bước này.
Tóm tắt dài bao nhiêu là vừa?
Độ dài phụ thuộc mục đích, không phụ thuộc độ dài bài gốc. Bảng dưới là gợi ý theo từng tình huống hay gặp; khi đề bài hay người giao việc có yêu cầu riêng thì theo yêu cầu đó.
| Tình huống | Độ dài gợi ý | Phần nên giữ |
|---|---|---|
| Ôn lại một bài trong sách giáo khoa | Một đoạn năm đến tám câu | Câu chính, các ý đỡ, một ví dụ dễ nhớ |
| Đề kiểm tra yêu cầu tóm tắt truyện | Theo số câu hoặc số chữ đề cho | Nhân vật chính, sự việc mở đầu, các bước ngoặt, kết thúc |
| Báo cáo lại cho cấp trên một tài liệu dài | Ba đến năm câu ở đầu tin nhắn hoặc email | Kết luận, việc cần làm, điều cần quyết |
| Ghi chú sau một chương sách tự đọc | Một câu chính cộng vài gạch đầu dòng | Điều chính, chỗ còn thắc mắc |
| Giới thiệu sách cho bạn | Một đoạn ngắn | Sách nói gì, hợp với ai, không kể hết kết thúc |
Với văn bản thông tin, phần ví dụ minh hoạ thường bỏ được. Với truyện, thứ tự sự việc là xương sống, không đảo lộn.
Tóm tắt truyện và tóm tắt bài thông tin khác nhau thế nào?
Truyện được kể theo thời gian, nên bản tóm tắt bám vào chuỗi sự việc: ai, muốn gì, chuyện gì xảy ra, rồi sao. Lỗi hay gặp là kể quá kỹ phần đầu rồi vội vàng ở phần cuối, vì người viết hết hứng. Cách chữa là trước khi viết, liệt kê các sự việc chính thành dòng, đánh số, rồi chia đều độ dài.
Bài thông tin, bài nghị luận được xếp theo lập luận: luận điểm, lý lẽ, bằng chứng. Bản tóm tắt nên mở bằng luận điểm, rồi mới tới lý lẽ. Không nên đi theo thứ tự đoạn văn của tác giả nếu tác giả để luận điểm ở cuối bài; người đọc bản tóm tắt cần biết kết luận trước.
Một chương sách giáo khoa thường đã có tiêu đề mục. Tận dụng tiêu đề làm khung, nhưng câu dưới mỗi tiêu đề vẫn phải tự viết sau khi gấp sách.
Lỗi hay gặp và cách sửa
Chép nguyên câu của tác giả. Nếu bạn nhớ được nguyên câu, thử nói lại cho một em nhỏ nghe. Câu bạn nói với em nhỏ thường là câu của chính bạn.
Đưa ý kiến riêng vào giữa bản tóm tắt. Tóm tắt là trình bày điều tác giả nói. Nếu muốn bàn thêm, viết thành đoạn riêng bên dưới, mở bằng Theo em… hoặc Điều đáng bàn là….
Giữ hết số liệu và tên riêng. Chỉ giữ con số nào làm nên kết luận. Ba số liệu minh hoạ cho cùng một ý thì giữ một.
Bỏ mất quan hệ giữa các ý. Đọc lại và kiểm các chữ nối: vì vậy, ngược lại, tuy nhiên. Thiếu chúng, bản tóm tắt thành danh sách rời.
Tóm tắt dài gần bằng bài gốc. Quay lại bước 2. Nếu không viết được một câu chính, có lẽ bạn chưa hiểu bài và cần đọc lại phần khó.
Bài tập hai mươi phút để luyện ngay
Chọn một bài báo ngắn hoặc một mục trong sách giáo khoa mà bạn chưa đọc. Đặt đồng hồ và làm theo thứ tự:
- Đọc trọn bài một lượt, không gạch, không ghi.
- Úp bài xuống. Trong ba phút, viết một câu chính.
- Trong năm phút tiếp, viết các ý đỡ, vẫn không nhìn bài.
- Mở bài, soát bằng bút màu khác. Đếm xem mấy ý bạn nhớ đúng, mấy ý phải sửa.
- Viết lại thành một đoạn liền, rồi so độ dài với bài gốc.
- Ghi một dòng cho lần sau: phần nào khó nhất, câu chính hay ý đỡ.
Làm ba bốn lần một tuần trong vài tuần, bạn sẽ thấy phần sửa màu khác ngắn dần. Đó là thước đo tiến bộ của chính bạn, không cần ai cho điểm.
Phụ huynh rèn cho con thế nào?
Với học sinh tiểu học, bắt đầu bằng nói trước khi viết. Sau khi con đọc xong một truyện ngắn, hỏi: truyện này kể về ai, bạn ấy gặp chuyện gì, cuối cùng ra sao. Để con nói bằng lời của con, kể cả khi còn vụng. Khi con nói trôi, mới bảo con viết lại ba câu đó.
Với học sinh cấp hai, cấp ba, có thể dùng nguyên kỹ thuật gấp sách. Phụ huynh không cần đọc trước bài để chấm; chỉ cần hỏi con phần nào con phải sửa nhiều nhất khi mở sách ra. Câu hỏi đó giúp con tự thấy chỗ mình hiểu chưa chắc.
Điều không nên làm: không đọc bản tóm tắt của con rồi khen chê bằng điểm số hay so với anh chị, bạn bè. Thứ cần nhìn là con hiểu bài tới đâu, không phải bản tóm tắt hay tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Tóm tắt có được dùng lại từ ngữ của tác giả không?
Được, với các thuật ngữ và tên riêng không có cách nói khác. Còn câu văn thì nên tự viết. Nếu cần giữ nguyên một câu đặc biệt, đặt trong ngoặc kép và ghi rõ đó là lời tác giả.
Vì sao phải gấp sách lại khi tóm tắt?
Vì khi nhìn sách, tay sẽ chép theo câu có sẵn. Gấp sách buộc bạn lấy lại ý từ trí nhớ và nói bằng câu của mình, nhờ vậy lộ ra chỗ hiểu chưa chắc để sửa.
Đọc một lần đã gấp sách thì có nhớ được không?
Với bài ngắn thường nhớ đủ ý chính. Bài dài thì chia theo từng mục, làm từng mục một. Nhớ thiếu cũng không sao vì bước mở sách soát lại chính là để bù chỗ thiếu.
Tóm tắt khác ghi chú ở điểm nào?
Ghi chú có thể rời rạc và chỉ cần bản thân hiểu. Tóm tắt phải liền mạch, đúng ý tác giả và người chưa đọc bài gốc vẫn hiểu. Ghi chú có thể là bước nháp trước khi tóm tắt.
Có nên dùng công cụ tự động để tóm tắt hộ không?
Nếu mục đích là học, bản tự động bỏ qua đúng phần tạo ra hiểu biết. Bạn có thể dùng nó để so sau khi đã tự viết xong, xem mình bỏ sót gì, nhưng không thay cho bước tự làm.
