Câu hỏi mở nên được trả lời theo khung ba phần: câu đầu trả lời thẳng điều đề hỏi, phần giữa giải thích vì sao, phần cuối đưa một ví dụ hoặc bằng chứng cụ thể. Người đọc biết ngay câu trả lời của bạn, rồi mới đọc phần chứng minh.
Câu hỏi mở xuất hiện ở khắp nơi: phần đọc hiểu trong đề Ngữ văn, câu hỏi giải thích hiện tượng trong môn Khoa học tự nhiên, ô vì sao bạn muốn tham gia trong đơn đăng ký câu lạc bộ, câu hỏi ý kiến trong phiếu khảo sát ở cơ quan. Chúng giống nhau ở chỗ không có đáp án chọn sẵn, và người viết dễ sa vào kể lể. Kỹ thuật dưới đây không giúp bạn biết đáp án, nhưng giúp điều bạn biết được đọc ra đúng.
Vì sao câu trả lời dài vẫn bị đánh giá là lạc ý?
Lý do thường gặp nhất là câu trả lời thật nằm ở cuối, sau nhiều câu dẫn dắt. Người chấm hay người đọc hồ sơ phải tìm, và khi đọc nhiều bài liền nhau, họ dễ bỏ sót. Lý do thứ hai là trả lời một câu hỏi khác với câu được hỏi: đề hỏi vì sao, bài lại kể như thế nào.
Một tình huống quen thuộc: đề hỏi Vì sao nhân vật quyết định ở lại làng? Học sinh viết nửa trang kể lại diễn biến từ đầu truyện, đến câu cuối mới có vì bạn ấy thương mẹ. Ý đúng, nhưng bị chìm. Viết lại theo khung: Nhân vật ở lại vì thương mẹ đang ốm và không muốn mẹ sống một mình. Truyện cho thấy điều này qua chi tiết… Cùng một hiểu biết, cách trình bày thứ hai cho thấy rõ người viết đã hiểu.
Đọc đúng động từ của đề trước khi viết
Phần lớn câu hỏi mở có một động từ quyết định kiểu câu trả lời. Gạch chân động từ đó trước khi đặt bút. Bảng dưới là các động từ hay gặp và câu đầu nên viết thế nào.
| Đề yêu cầu | Người hỏi muốn biết | Câu đầu nên có dạng |
|---|---|---|
| Nêu, kể tên | Danh sách ngắn, không cần giải thích dài | Có ba…: thứ nhất…, thứ hai…, thứ ba… |
| Giải thích, vì sao | Nguyên nhân hoặc cơ chế | … xảy ra vì… |
| Trình bày, mô tả | Diễn biến hoặc đặc điểm theo thứ tự | … gồm các bước / có các đặc điểm… |
| So sánh | Điểm giống và khác, theo cùng tiêu chí | A và B giống ở…, khác ở… |
| Đánh giá, nhận xét | Ý kiến có lý do | Theo em, … là hợp lý / chưa hợp lý vì… |
| Đề xuất | Việc làm cụ thể | Em đề xuất…, cụ thể là… |
Nếu đề có hai động từ, ví dụ nêu và giải thích, câu trả lời phải có đủ hai phần. Thiếu một phần là thiếu ý, dù phần còn lại viết hay đến đâu.
Khung ba phần áp vào từng loại câu hỏi
Câu hỏi đọc hiểu văn bản
Câu đầu trả lời thẳng. Câu giữa giải thích bằng hiểu biết của bạn. Câu cuối dẫn chi tiết, hình ảnh hoặc từ ngữ trong văn bản làm bằng chứng. Với câu hỏi về biện pháp tu từ, câu đầu gọi tên biện pháp, câu sau chỉ ra nó nằm ở đâu, câu cuối nói tác dụng trong đúng văn cảnh đó, không chép tác dụng chung chung học thuộc.
Câu hỏi giải thích hiện tượng khoa học
Câu đầu nêu nguyên nhân chính. Phần giữa nêu cơ chế theo từng bước, mỗi bước một câu. Phần cuối liên hệ một ví dụ đời thường. Ví dụ: vì sao cốc nước đá đọng nước ở thành ngoài? Câu đầu: vì hơi nước trong không khí gặp thành cốc lạnh thì ngưng tụ. Phần giữa: không khí quanh cốc bị làm lạnh, không giữ được nhiều hơi nước như trước, hơi nước chuyển thành giọt. Phần cuối: giống như gương phòng tắm bị mờ sau khi tắm nước nóng.
Ô câu hỏi trong đơn, hồ sơ, phiếu khảo sát
Câu đầu là điều bạn muốn người đọc nhớ. Phần giữa là lý do. Phần cuối là một việc bạn đã làm, không phải một lời hứa. Em muốn vào câu lạc bộ thiên văn vì em thích quan sát bầu trời. Từ năm lớp bảy, em đã tự ghi lại hình dạng Mặt Trăng mỗi tối trong một cuốn sổ. Một việc cụ thể như vậy nặng hơn nhiều tính từ như đam mê, nhiệt huyết.
Câu hỏi so sánh hai đối tượng
Câu đầu nêu gọn điểm giống lớn nhất và điểm khác lớn nhất. Phần giữa đi theo từng tiêu chí, mỗi tiêu chí nói cả hai đối tượng trong cùng một câu, thay vì tả hết đối tượng thứ nhất rồi mới sang đối tượng thứ hai. Cách viết theo tiêu chí giúp người đọc không phải lật qua lật lại để ghép cặp.
Ví dụ so sánh hai nhân vật: Cả hai đều thương gia đình, nhưng một người thể hiện bằng lời nói, người kia bằng việc làm. Về hoàn cảnh, … Về cách đối xử với người khác, … Phần cuối có thể nói điều rút ra từ sự khác nhau đó, nếu đề có hỏi ý nghĩa.
Viết bao nhiêu là đủ?
Học sinh hay viết dài vì sợ thiếu. Ba gợi ý giúp định độ dài mà không cần đoán:
Nhìn vào chỗ trống và số điểm của câu. Câu ít điểm, chỗ trống vài dòng thì đề chỉ chờ một hai ý. Câu nhiều điểm hơn thường chờ đủ cả ba phần, có khi nhiều ý.
Đếm số ý đề yêu cầu. Đề ghi nêu hai lý do thì hai lý do, không cần năm. Viết thêm không được thêm phần nào mà tốn thời gian của câu khác.
Dừng khi đã trả lời xong. Không cần câu kết kiểu nhắc lại đề. Câu kết chỉ đáng viết khi nó nói thêm điều mới, ví dụ một liên hệ hay một giới hạn của câu trả lời.
Bài tập luyện khung trong mười lăm phút
Lấy ba câu hỏi mở từ một đề kiểm tra cũ hoặc phần câu hỏi cuối bài trong sách giáo khoa.
- Với mỗi câu, gạch chân động từ yêu cầu và khoanh số ý nếu đề có nêu.
- Viết riêng câu đầu cho cả ba câu hỏi, chưa viết phần sau. Mỗi câu đầu phải đứng được một mình: ai đọc chỉ câu đó cũng biết bạn trả lời gì.
- Đọc lại ba câu đầu. Câu nào còn bắt đầu bằng Trong văn bản…, Như chúng ta đã biết… thì viết lại cho thẳng.
- Bổ sung phần giải thích và ví dụ cho từng câu.
- Đối chiếu với đáp án hoặc lời giải của thầy cô nếu có. Chú ý xem ý của bạn có nằm đúng ở câu đầu không.
Khi đã quen, trong bài kiểm tra thật bạn chỉ cần ghi nháp câu đầu ra lề trong vài giây trước khi viết.
Lỗi hay gặp và điều không cần làm
Lỗi đầu tiên là chép lại đề làm câu mở. Vì sao nhân vật quyết định ở lại làng? Nhân vật quyết định ở lại làng vì… Không sai, nhưng tốn thời gian. Một câu trả lời có chủ ngữ đầy đủ là đủ rõ.
Lỗi thứ hai là đưa ví dụ không gắn với ý. Ví dụ phải chứng minh đúng câu đầu; ví dụ hay mà nói chuyện khác thì không giúp gì.
Lỗi thứ ba là viết ý kiến khi đề hỏi thông tin, hoặc ngược lại. Đề hỏi tác giả cho rằng gì thì trình bày ý tác giả; đề hỏi em có đồng ý không mới cần ý kiến riêng.
Điều không cần làm: không cần mở bài, thân bài, kết bài cho một câu hỏi mở vài dòng; không cần dùng từ ngữ hoa mỹ; không cần nhắc lại toàn bộ kiến thức liên quan để chứng tỏ mình học bài. Người chấm tìm ý, không tìm độ dài.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi mở có cần mở bài như bài văn không?
Không. Câu hỏi mở vài dòng chỉ cần câu đầu trả lời thẳng, sau đó giải thích và ví dụ. Phần mở bài chỉ cần khi đề yêu cầu viết đoạn văn hay bài văn hoàn chỉnh.
Nếu không chắc câu trả lời thì nên viết thế nào?
Vẫn viết câu trả lời thẳng với điều bạn cho là đúng nhất, rồi giải thích lý do. Một câu trả lời có lý lẽ rõ thường có giá trị hơn một đoạn vòng vo né tránh. Đừng bỏ trống.
Ví dụ trong câu trả lời nên lấy từ đâu?
Với câu hỏi đọc hiểu, lấy từ chính văn bản. Với câu hỏi khoa học hay đời sống, lấy hiện tượng quen thuộc quanh mình. Với đơn từ, lấy việc bạn đã làm thật, mô tả cụ thể.
Làm sao biết mình đã trả lời đúng trọng tâm?
Che hết phần sau, chỉ đọc câu đầu. Nếu câu đó đã trả lời đúng điều đề hỏi, kể cả đúng động từ yêu cầu, bạn đã vào trọng tâm. Nếu phải đọc tiếp mới thấy, hãy viết lại câu đầu.
Khung ba phần có dùng được cho người đi làm không?
Dùng được cho câu hỏi trong phiếu khảo sát nội bộ, câu hỏi trong biểu mẫu đề xuất, hoặc khi trả lời email có câu hỏi trực tiếp. Câu đầu trả lời, câu sau lý do, câu cuối một dẫn chứng.
