Bố mẹ rèn con nói rõ ràng hiệu quả nhất bằng những cuộc trò chuyện hằng ngày: hỏi câu mở cụ thể thay vì “hôm nay học gì”, chờ đủ lâu cho con nghĩ, nhắc lại ý con bằng câu hoàn chỉnh, và giao cho con những việc nói nhỏ có thật. Không cần lớp học hay bài tập riêng.
Nhiều phụ huynh lo khi con nói lí nhí, trả lời cụt một chữ, kể chuyện lộn xộn hay đứng im khi người lạ hỏi. Phần lớn đó là những giai đoạn bình thường của việc học nói, và lời nói của trẻ lớn lên chủ yếu nhờ được trò chuyện nhiều với người lớn chú ý lắng nghe. Bài này dành cho phụ huynh có con từ mẫu giáo tới đầu cấp hai, với những việc làm được ngay trong nhà, những điều nên tránh, và dấu hiệu nên hỏi ý kiến chuyên gia.
Vì sao con trả lời “không có gì” khi được hỏi chuyện ở trường?
Câu hỏi “Hôm nay ở trường thế nào?” quá rộng. Để trả lời, trẻ phải tự lục cả ngày, chọn chuyện đáng kể, sắp xếp lại; việc này tốn sức, nhất là lúc vừa mệt sau giờ học. Câu trả lời dễ nhất là “bình thường” hoặc “không có gì”. Đó không phải là con không muốn nói, mà là câu hỏi khó trả lời.
Thêm vào đó, nhiều cuộc trò chuyện của người lớn với trẻ là câu hỏi kiểm tra: “Được mấy điểm?”, “Có bị cô nhắc không?”. Trẻ nhanh chóng học được rằng trả lời ngắn thì an toàn hơn. Muốn con nói nhiều, cuộc trò chuyện cần có chỗ cho những chuyện không bị đánh giá.
Câu hỏi mở cụ thể thay cho câu hỏi chung chung
Câu hỏi tốt cho trẻ vừa mở, để con không trả lời được bằng một chữ, vừa cụ thể, để con biết bắt đầu từ đâu.
| Thay vì hỏi | Hãy thử hỏi | Vì sao dễ trả lời hơn |
|---|---|---|
| “Hôm nay học gì?” | “Hôm nay tiết nào làm con thấy vui nhất?” | Con chỉ cần chọn một tiết |
| “Ở trường có vui không?” | “Giờ ra chơi con chơi với ai, ở chỗ nào?” | Có người, có nơi để kể |
| “Có gì mới không?” | “Có chuyện gì làm con bất ngờ không?” | Gợi một chuyện cụ thể |
| “Được mấy điểm?” | “Bài nào con thấy khó, khó ở chỗ nào?” | Không bị đánh giá, có chỗ để giải thích |
| “Sao không nói gì?” | “Nếu được kể một chuyện về hôm nay, con chọn chuyện gì?” | Trao quyền chọn cho con |
Bố mẹ cũng nên kể chuyện của mình trước: một chuyện vui hay một việc khó ở chỗ làm, theo cách mà con hiểu được. Con học cách kể từ nghe bố mẹ kể nhiều hơn là từ câu hỏi.
Năm thói quen trò chuyện giúp con nói rõ hơn
Chờ đủ lâu
Sau khi hỏi, đếm thầm tới năm trước khi hỏi tiếp hay gợi ý. Trẻ cần thời gian sắp xếp câu. Người lớn hay hỏi dồn hoặc trả lời hộ, làm con quen chờ người khác nói thay.
Nhắc lại ý con bằng câu hoàn chỉnh
Con nói “bạn Tuấn… cái bút… rơi… cô”. Bố mẹ nói lại: “À, bạn Tuấn làm rơi bút, rồi cô giáo giúp nhặt lên phải không?”. Con nghe một câu đầy đủ, có thứ tự, mà không thấy mình bị sửa.
Hỏi tiếp để con kể có thứ tự
Dùng các câu “Rồi sao nữa?”, “Lúc đó ai ở đó?”, “Cuối cùng thế nào?”. Đây là khung kể chuyện ở dạng câu hỏi; lâu dần con tự kể theo khung đó.
Tắt màn hình trong bữa ăn
Bữa tối có ti vi hay điện thoại thì cuộc trò chuyện ngắn và đứt quãng. Một bữa mỗi ngày không màn hình là khoảng thời gian trò chuyện đều đặn nhất mà nhiều gia đình có.
Đảo vai kể chuyện trước giờ ngủ
Thỉnh thoảng để con kể lại câu chuyện bố mẹ đã đọc, hoặc con bịa tiếp đoạn kết. Bố mẹ làm người nghe, hỏi câu tò mò, không sửa.
Những việc nói nhỏ có thật cho con làm
Nói trong việc có thật giúp con thấy lời nói của mình có tác dụng. Bố mẹ đứng cạnh, để con tự nói, chỉ hỗ trợ khi con cần.
- Tự gọi món khi đi ăn, tự nói với cô bán hàng khi mua đồ nhỏ.
- Gọi điện hỏi thăm ông bà, kể một chuyện trong tuần.
- Hỏi đường hoặc hỏi nhân viên trong cửa hàng khi có bố mẹ đi cùng.
- Giới thiệu bố mẹ với cô giáo, hoặc giới thiệu bạn mới với bố mẹ.
- Nhắn lại một lời dặn của bố cho mẹ, và ngược lại.
- Kể cho cả nhà nghe cách làm một việc con biết, ví dụ cách gấp một chiếc thuyền giấy.
Nếu con ngại, bắt đầu từ việc con đã quen, và để con tập câu trước ở nhà. Không ép con nói khi con đang sợ trước mặt nhiều người.
Những điều nên tránh
Sửa lỗi giữa câu. Ngắt lời để sửa phát âm hay từ ngữ làm con mất mạch và ngại nói. Nhắc lại câu đúng một cách tự nhiên sau khi con nói xong là đủ.
Dán nhãn. “Con bé nhát lắm”, “thằng này nói không ra hơi” nói trước mặt con và người khác làm con tin vào nhãn. Hãy mô tả việc thay vì dán nhãn người: “Con chưa quen nói với người lạ”.
So sánh với anh chị em hay con nhà khác. So sánh làm con thấy lời nói của mình bị chấm điểm, càng ít muốn nói.
Bắt biểu diễn. Bắt con đọc thơ, chào hỏi rõ to trước họ hàng khi con chưa sẵn sàng thường làm con căng thẳng hơn.
Trả lời thay con. Khi người khác hỏi con, đừng vội trả lời hộ. Cho con vài giây; nếu con không nói được, gợi ý nhẹ thay vì nói thay.
Khi nào nên hỏi ý kiến chuyên gia?
Mỗi trẻ phát triển ngôn ngữ theo nhịp riêng, và nhiều băn khoăn của bố mẹ thuộc mức bình thường. Tuy vậy, nên hỏi bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên viên ngôn ngữ trị liệu nếu thấy con nói ít hơn hẳn so với các bạn cùng tuổi trong thời gian dài, người ngoài gia đình hầu như không hiểu con nói gì, con nói lắp nhiều và có vẻ khổ sở vì điều đó, con khó hiểu những lời dặn đơn giản, hoặc con hoàn toàn không nói ở trường dù ở nhà nói bình thường.
Một số trẻ chỉ không nói ở một số nơi, như ở trường hay trước người lạ, trong khi ở nhà nói chuyện bình thường. Nếu tình trạng này kéo dài, đừng ép con nói và đừng coi đó là bướng bỉnh; đây là lúc nên tìm sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý trẻ em, phối hợp với giáo viên.
Gặp chuyên gia sớm không có nghĩa là con có vấn đề nghiêm trọng; nhiều khi bố mẹ chỉ nhận được lời khuyên để yên tâm. Giáo viên của con cũng là người quan sát quý, có thể trao đổi với cô giáo xem con nói chuyện ở lớp thế nào trước khi kết luận.
Bảng tự kiểm cho bố mẹ sau một tuần
Câu hỏi dưới đây là để bố mẹ nhìn lại cách mình trò chuyện, không phải để đánh giá con:
- Tuần này mình có ít nhất vài bữa ăn trò chuyện không có màn hình không?
- Mình có hỏi câu mở cụ thể thay cho “hôm nay thế nào” không?
- Mình có chờ con nghĩ, hay hỏi dồn và trả lời hộ?
- Mình có kể chuyện của mình cho con nghe không?
- Có lần nào mình sửa lỗi giữa câu hay so sánh con với ai không?
Chọn một thói quen để giữ và một thói quen để bỏ cho tuần tới. Thay đổi nhỏ của người lớn, giữ đều, thường giúp con nhiều hơn một khoá học ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ trả lời “dạ”, “không” thì làm sao để con nói nhiều hơn?
Đổi sang câu hỏi mở cụ thể mà con không thể trả lời bằng một chữ, ví dụ “giờ ra chơi con chơi gì, với ai”. Kể chuyện của mình trước và chờ đủ lâu sau khi hỏi.
Có nên cho con đi học lớp ăn nói, thuyết trình từ nhỏ không?
Không bắt buộc. Trò chuyện hằng ngày với người lớn chú ý lắng nghe là nền chính. Nếu con thích và lớp học vui, không ép biểu diễn, không chấm điểm, thì có thể là trải nghiệm tốt.
Con nói ngọng một vài âm có cần sửa ngay không?
Nhiều trẻ nhỏ phát âm chưa chuẩn vài âm và tự cải thiện dần. Bố mẹ nói lại từ đúng một cách tự nhiên, không bắt con lặp lại. Nếu kéo dài hoặc làm người khác khó hiểu, nên hỏi chuyên viên ngôn ngữ trị liệu.
Con ở nhà nói nhiều nhưng ở lớp không nói gì thì sao?
Trao đổi với giáo viên để hiểu tình hình ở lớp. Nếu con hoàn toàn không nói ở trường trong thời gian dài, nên hỏi ý kiến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nhi khoa thay vì ép con.
Bố mẹ bận, mỗi ngày nên dành bao nhiêu thời gian trò chuyện với con?
Không có con số bắt buộc. Một bữa ăn không màn hình, vài phút trước giờ ngủ, hay quãng đường đưa đón đều là lúc trò chuyện tốt. Đều đặn và chú ý lắng nghe quan trọng hơn thời lượng dài.