Quan sát bằng tai, mũi và tay giúp bạn nhận ra những điều mắt bỏ lỡ: tiếng động lạ báo máy hỏng, mùi báo thức ăn sắp hỏng, độ mềm báo trái cây đã chín. Mỗi giác quan có thể luyện riêng bằng cách tạm che bớt mắt và tập gọi tên chính xác điều mình cảm nhận.
Khi nói về quan sát, phần lớn chúng ta chỉ nghĩ đến nhìn. Nhưng người thợ máy lâu năm nhận ra bệnh của xe qua tiếng nổ, người nấu ăn biết món đã chín tới qua mùi, người thợ may sờ là biết loại vải. Bài này hướng dẫn cách đưa các giác quan khác vào việc quan sát, những bài tập đơn giản tại nhà, và vốn từ để ghi lại điều cảm nhận.
Vì sao mắt lấn át các giác quan khác?
Với phần lớn người sáng mắt, thị giác là kênh thông tin chính, nhanh và chi tiết. Khi mắt đang làm việc, sự chú ý dành cho tai, mũi, tay giảm đi. Bạn có thể ngồi trong một quán cà phê hàng giờ mà không để ý tiếng máy xay, tiếng thìa khuấy, mùi bánh nướng ở quầy — cho tới khi nhắm mắt lại.
Vấn đề không phải các giác quan khác kém, mà là chúng ít được dùng một cách có chủ đích. Cũng giống như mắt, chúng cải thiện khi được luyện và khi có từ ngữ để gọi tên điều cảm nhận.
Luyện từng giác quan
Mỗi giác quan có thể luyện riêng bằng bài tập ngắn tại nhà. Nguyên tắc chung: tạm bớt nhìn để giác quan đó được chú ý trọn vẹn, rồi mô tả bằng lời trước khi đoán tên.
Nghe
Ngồi yên ở một chỗ, nhắm mắt vài phút, đếm xem nghe được bao nhiêu âm thanh khác nhau. Rồi tập phân biệt: âm nào gần, âm nào xa, âm nào đều đặn, âm nào thỉnh thoảng mới có, âm phát ra từ hướng nào. Lặp lại ở cùng chỗ vào giờ khác trong ngày để so sánh.
Ngửi
Trong bếp, chuẩn bị vài thứ có mùi rõ như vỏ chanh, lá chanh, sả, gừng, hành phi. Nhắm mắt, ngửi từng thứ, đoán tên. Khó hơn: so sánh mùi gạo mới và gạo cũ, cà phê mới xay và cà phê đã để vài ngày. Ghi lại từ ngữ bạn dùng để tả mỗi mùi.
Chạm
Cho vài đồ vật vào một túi vải: hạt đậu, đồng xu, cục tẩy, chiếc lá khô, nắp chai. Đưa tay vào túi mà không nhìn, mô tả từng vật trước khi đoán tên: nhẵn hay ráp, cứng hay mềm, mát hay ấm, nặng hay nhẹ so với cỡ. Bài này giúp tách cảm nhận ra khỏi việc nhận diện nhanh bằng mắt.
Nếm
Chỉ nếm thức ăn thông thường trong bữa ăn. Tập tách các vị: món canh này có vị chua từ đâu, vị ngọt đến từ rau hay từ đường, hậu vị còn lại sau khi nuốt là gì. Tuyệt đối không nếm bất cứ thứ gì không phải thức ăn.
Vốn từ để ghi lại cảm nhận
Một lý do khiến chúng ta ít dùng các giác quan khác là thiếu từ để ghi lại. Bảng dưới gợi ý các cặp từ đối lập giúp mô tả cụ thể hơn, thay cho những từ chung chung như “hay”, “thơm”, “lạ”.
| Giác quan | Mô tả theo cặp đối lập | Ví dụ ghi chép |
|---|---|---|
| Nghe | To – nhỏ; trầm – bổng; đều – ngắt quãng; gần – xa | Tiếng rì đều, trầm, từ phía bếp; thỉnh thoảng có tiếng lạch cạch ngắn |
| Ngửi | Nồng – nhẹ; tươi – ôi; ngọt – hăng; thoảng qua – đọng lâu | Mùi hăng nhẹ của lá chanh vò, đọng lại trên tay vài phút |
| Chạm | Nhẵn – ráp; cứng – mềm; khô – ẩm; mát – ấm; nặng – nhẹ so với cỡ | Vỏ quả bơ hơi ráp, ấn nhẹ thấy lún ở gần cuống |
| Nếm | Chua, ngọt, mặn, đắng, cay, chát; đậm – nhạt; hậu vị | Canh chua nhẹ, ngọt từ cà chua, hậu vị hơi chát của me |
| Nhìn (để so) | Sáng – tối; bóng – mờ; đậm – nhạt màu | Mặt lá bóng, màu đậm hơn mặt dưới |
Mô tả theo cặp đối lập giúp ghi chép của bạn so sánh được giữa các lần. “Thơm” thì không so được, nhưng “mùi nhẹ, thoảng qua” và “mùi nồng, đọng lâu” thì so được.
Các giác quan trong học tập và công việc
Trong môn Ngữ văn, đoạn văn tả cảnh trở nên sống động khi có âm thanh, mùi, cảm giác chứ không chỉ có màu sắc. Học sinh tập quan sát bằng nhiều giác quan thường viết tả cảnh cụ thể hơn, vì các em có chất liệu thật thay vì những cụm từ quen thuộc.
Trong thí nghiệm ở trường, nhiều thay đổi được nhận ra bằng tai trước mắt — tiếng xèo khi kim loại gặp axit, tiếng rì khi nước sắp sôi. Cảm nhận độ ấm của thành ống nghiệm, khi được giáo viên cho phép và đảm bảo an toàn, cho biết phản ứng toả nhiệt hay thu nhiệt.
Trong đời sống, người làm bếp, thợ sửa xe, người nuôi trồng, điều dưỡng đều dựa nhiều vào các giác quan ngoài mắt. Một người làm vườn lâu năm có thể biết đất cần tưới hay chưa chỉ bằng cách bóp một nắm đất trong tay.
Ghi chép quan sát nhiều giác quan thế nào?
Khi ghi sổ quan sát, thêm vài dòng riêng cho các giác quan ngoài mắt giúp bạn không bỏ quên chúng. Một cách chia đơn giản cho mỗi lần quan sát:
- Nhìn: hình dạng, màu, chuyển động — vẫn là phần chính.
- Nghe: âm thanh nào đi kèm, to nhỏ, đều hay ngắt quãng, đổi lúc nào.
- Ngửi: có mùi không, mùi gì, nồng hay nhẹ, có đổi theo thời gian không.
- Chạm: nếu được phép và an toàn, bề mặt, độ cứng, độ ấm.
- Ghi chú: giác quan nào cho thông tin mà mắt không cho.
Dòng cuối là dòng đáng giá nhất. Sau vài lần, bạn sẽ thấy với từng loại đối tượng, giác quan nào hay mang lại điều mới. Với cây cối có khi là mùi, với máy móc thường là tiếng, với đồ ăn là cả mùi lẫn độ mềm.
An toàn khi dùng các giác quan để quan sát
Quan sát bằng mắt hầu như không có rủi ro. Các giác quan khác thì có, nên cần vài nguyên tắc rõ ràng.
Không ngửi trực tiếp hoá chất. Trong phòng thí nghiệm và với các chất tẩy rửa ở nhà, chỉ phẩy nhẹ hơi về phía mũi khi được hướng dẫn, hoặc không ngửi.
Không nếm thứ không phải thức ăn. Kể cả lá cây, quả lạ ngoài vườn. Nhiều loại cây cảnh quen thuộc có độc.
Không chạm vật lạ ngoài trời. Sâu có lông, nấm, cây có nhựa trắng, con vật chết. Quan sát bằng mắt và kính lúp.
Bảo vệ tai. Không đứng sát loa, máy móc ồn. Bài tập nghe nên làm ở nơi có âm lượng bình thường.
Lưu ý dị ứng. Trước bài tập ngửi, nếm với trẻ, hỏi phụ huynh về dị ứng thực phẩm và phấn hoa.
Bài tập một tuần cho cả nhà
Mỗi ngày dành khoảng mười phút, có thể làm trong bữa tối hoặc trước giờ ngủ:
- Ngày một: ngồi yên ở ban công hoặc cửa sổ, nhắm mắt, mỗi người kể các âm thanh nghe được.
- Ngày hai: túi vải bí ẩn với năm đồ vật, mô tả trước, đoán sau.
- Ngày ba: đoán mùi với gia vị trong bếp.
- Ngày bốn: trong bữa ăn, mỗi người tả vị của một món bằng ít nhất ba từ.
- Ngày năm: đi bộ quanh nhà, mỗi người tìm ba bề mặt có cảm giác khác nhau khi chạm.
- Ngày sáu: viết hoặc kể một đoạn ngắn tả một nơi quen thuộc mà không dùng từ chỉ màu sắc.
- Ngày bảy: nhìn lại những từ mới mỗi người đã dùng trong tuần.
Không cần đếm ai đoán đúng nhiều hơn. Điều đáng ghi nhận là vốn từ tả cảm nhận của cả nhà phong phú dần, và mọi người bắt đầu để ý những thứ trước đây lướt qua.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nên quan sát bằng nhiều giác quan, không chỉ bằng mắt?
Vì nhiều thông tin chỉ nhận ra được qua tai, mũi, tay, như tiếng động lạ của máy, mùi thức ăn sắp hỏng, độ chín của trái cây. Dùng nhiều giác quan cho bức tranh đầy đủ hơn.
Có cách nào luyện thính giác đơn giản tại nhà không?
Ngồi yên ở một chỗ, nhắm mắt vài phút, đếm và mô tả các âm thanh nghe được: gần hay xa, đều hay ngắt quãng, từ hướng nào. Lặp lại vào giờ khác để so sánh.
Làm sao mô tả mùi cho cụ thể?
Dùng các cặp đối lập như nồng hoặc nhẹ, tươi hoặc ôi, ngọt hoặc hăng, thoảng qua hoặc đọng lâu, và so với một mùi quen thuộc. Tránh chỉ ghi là thơm hay hôi.
Bài tập túi vải bí ẩn là gì?
Cho vài đồ vật vào túi vải, người chơi đưa tay vào mà không nhìn, mô tả bề mặt, độ cứng, độ nặng trước rồi mới đoán tên. Bài tập luyện xúc giác và vốn từ mô tả.
Trẻ em có an toàn khi tập ngửi, nếm không?
An toàn nếu chỉ dùng thức ăn và gia vị thông thường, có người lớn chuẩn bị và đã hỏi về dị ứng. Không bao giờ cho trẻ nếm hoặc ngửi trực tiếp hoá chất, lá cây lạ.
Quan sát bằng nhiều giác quan giúp gì cho viết văn?
Giúp có chất liệu thật như âm thanh, mùi, cảm giác để đưa vào đoạn tả, thay vì chỉ màu sắc và những cụm từ quen. Đoạn văn nhờ vậy cụ thể và sống động hơn.