Muốn câu miêu tả cụ thể, gặp tính từ chung chung như đẹp, buồn, chăm chỉ thì hỏi: mình đã thấy, nghe hay chứng kiến điều gì khiến mình nghĩ vậy? Rồi viết chính điều đó thay cho tính từ. Người đọc tự rút ra cảm nhận, và tin hơn.
Bài văn tả mẹ của nhiều học sinh gần như giống hệt nhau: mẹ hiền, mẹ đảm đang, mẹ thương con, mái tóc mẹ dài. Không phải các em không thương mẹ, mà các em chưa được tập biến cảm nhận thành chi tiết. Người đi làm cũng gặp lỗi này khi viết nhận xét nhân viên hay mô tả sản phẩm: nhiệt tình, chất lượng cao, thân thiện. Kỹ thuật dưới đây giúp cả hai.
Vì sao tính từ chung chung không thuyết phục?
Tính từ là kết luận. Khi viết cô giáo em rất tận tâm, bạn đưa cho người đọc kết luận của mình mà không đưa lý do. Người đọc có thể tin hoặc không, nhưng họ không thấy gì. Khi viết cô ở lại sau giờ học, ngồi cạnh từng bạn chưa làm xong bài, chỉ lại từng bước tới khi bạn ấy tự làm được, người đọc tự kết luận cô tận tâm, và kết luận của chính họ thì họ tin hơn.
Một lý do nữa là tính từ chung chung dùng được cho hàng nghìn người khác. Chi tiết thì chỉ của một người, một nơi, một lần. Bài văn có chi tiết riêng thì không thể bị nhầm với bài của người khác.
Kỹ thuật hỏi ngược: từ tính từ về chi tiết
Bước 1: khoanh các tính từ đánh giá
Đọc bản nháp, khoanh mọi chữ mang tính đánh giá: đẹp, xấu, hiền, chăm, vui, buồn, tốt, tuyệt vời, ấn tượng. Không phải tính từ nào cũng phải bỏ; đỏ, tròn, cao là tính từ tả, thường đã cụ thể.
Bước 2: hỏi bằng giác quan
Với mỗi chữ khoanh, hỏi: mình đã thấy gì, nghe gì, ngửi gì, chạm vào thấy gì? Người đó đã làm gì, nói gì? Ghi câu trả lời ra lề, càng cụ thể càng tốt.
Bước 3: thay hoặc ghép
Thay tính từ bằng chi tiết vừa ghi. Đôi khi giữ cả hai: một câu tính từ ngắn làm kết luận, ngay sau là chi tiết làm bằng chứng. Nhưng nếu chi tiết đã đủ mạnh, bỏ tính từ đi thường hay hơn.
Bước 4: đọc lại xem còn gì chung chung
Chi tiết cũng có thể chung chung: mẹ làm việc nhà rất nhiều vẫn mơ hồ. Cụ thể hơn: mẹ phơi xong chậu quần áo lúc trời còn chưa sáng rồi mới đi làm.
Từ tính từ tới chi tiết: vài ví dụ đối chiếu
Bảng dưới đặt cạnh nhau câu dùng tính từ và câu dùng chi tiết cho cùng một ý. Chú ý câu bên phải không cần nói thẳng cảm nhận mà người đọc vẫn hiểu.
| Câu dùng tính từ | Câu có chi tiết |
|---|---|
| Ông em rất yêu cây cối. | Sáng nào ông cũng đi một vòng quanh vườn, lật từng lá chanh xem có sâu, rồi mới vào uống trà. |
| Lớp em rất ồn. | Cô vừa quay lên bảng là tiếng ghế kéo, tiếng thước gõ bàn và tiếng cười rúc rích nổi lên từ dãy cuối. |
| Bạn ấy rất tự tin. | Bạn ấy đứng lên trả lời mà không nhìn vở, nói xong còn hỏi lại cô một câu. |
| Căn phòng rất bừa bộn. | Sách mở úp trên giường, ba chiếc tất không cùng đôi nằm dưới bàn, cốc nước còn một nửa đặt trên chồng vở. |
| Nhân viên mới rất nhiệt tình. | Tuần đầu đi làm, bạn ấy tự xin ghi biên bản các buổi họp và gửi lại cho mọi người ngay chiều hôm đó. |
| Món canh rất ngon. | Bát canh chua có mùi me thơm, miếng cá chắc, ăn xong ai cũng múc thêm nước. |
Câu bên phải dài hơn, nên không phải câu nào cũng cần làm vậy. Dành chi tiết cho chỗ quan trọng nhất của bài, những chỗ còn lại để tính từ ngắn cũng được.
Chi tiết lấy ở đâu khi không có sẵn trong đầu?
Chi tiết đến từ quan sát. Nếu phải tả một người thân, hãy quan sát người đó trong một buổi tối trước khi viết: họ ngồi thế nào khi xem tin tức, câu họ hay nói, đồ vật họ luôn để ở một chỗ. Nếu phải tả cảnh, ra đứng ở đó mười phút với một cuốn sổ, ghi những gì nghe được, thấy được, kể cả thứ nhỏ nhặt.
Khi đề yêu cầu tả một thứ không thể ra quan sát ngay, như tả cảnh mùa thu ở quê, hãy lục lại trí nhớ bằng câu hỏi cụ thể: lần gần nhất mình ở đó, mình đã làm gì, buổi sáng hay buổi chiều, nghe tiếng gì đầu tiên. Một ký ức cụ thể cho nhiều chi tiết hơn là cố hình dung cảnh mùa thu nói chung.
Không nên bịa chi tiết cho thật kêu. Chi tiết lạ mà không thật thường lộ ra vì nó không khớp với các chi tiết khác trong bài.
Lỗi hay gặp khi mới tập viết chi tiết
Liệt kê quá nhiều chi tiết. Một đoạn mười chi tiết ngang nhau làm người đọc ngợp. Chọn hai ba chi tiết đắt nhất, tức là chi tiết chỉ người này, nơi này mới có.
Chi tiết không phục vụ ý. Muốn cho thấy bà vui tính mà lại tả kỹ màu áo của bà thì chi tiết không giúp gì. Chọn chi tiết về điều bà nói, điều bà làm.
Chuyển tính từ thành trạng từ. Đổi bạn ấy chăm chỉ thành bạn ấy học rất chăm chỉ vẫn chỉ là tính từ. Cần một việc làm cụ thể.
Học thuộc chi tiết mẫu. Chi tiết học thuộc từ bài văn mẫu như mái tóc mẹ lấm tấm sợi bạc xuất hiện trong rất nhiều bài, nên mất sức nặng. Tìm chi tiết của chính người bạn tả.
Bài tập quan sát và viết trong hai mươi phút
Bài tập này dùng được cho học sinh mọi cấp và người lớn muốn viết sinh động hơn.
- Chọn một người trong nhà hoặc một góc quen thuộc như bếp, sân, bàn làm việc.
- Quan sát mười phút, ghi vào sổ ít nhất mười điều thấy, nghe, ngửi được. Chỉ ghi điều thật sự quan sát được, không ghi đánh giá.
- Viết một câu tính từ tổng quát về người hoặc nơi đó, ví dụ căn bếp nhà em rất ấm cúng.
- Chọn ba chi tiết trong sổ đỡ cho câu đó nhất, viết thành một đoạn năm sáu câu.
- Đọc lại đoạn văn, thử bỏ câu tính từ đi. Nếu người đọc vẫn hiểu bếp ấm cúng, chi tiết của bạn đã đủ.
Cách tự kiểm tiến bộ: sau vài lần luyện, đếm số tính từ đánh giá trong bản nháp đầu của một bài mới. Nếu chúng ít dần và chi tiết xuất hiện ngay từ bản nháp, thói quen đã hình thành.
Phụ huynh rèn cho con thế nào?
Hỏi con những câu mở về điều con thấy trong ngày: hôm nay ở trường có chuyện gì làm con cười, bạn ngồi cạnh con làm gì giờ ra chơi. Khi con trả lời bằng tính từ như vui lắm, hỏi tiếp: vui như thế nào, có chuyện gì xảy ra. Thói quen kể bằng chi tiết hình thành từ những câu chuyện nói như vậy, trước khi thành chữ trên giấy.
Khi đọc bài văn của con, không cần chấm hay so sánh với bài mẫu. Tìm một chi tiết riêng trong bài và nói con biết chi tiết đó làm mình hình dung ra được điều gì. Lời nhận xét cụ thể như vậy cũng là một cách dạy con sức mạnh của chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bỏ hết tính từ trong bài văn miêu tả không?
Không. Tính từ tả như màu, hình dạng, kích thước vẫn cần. Thứ nên hạn chế là tính từ đánh giá chung chung như đẹp, tốt, hiền khi không đi kèm chi tiết. Một tính từ ngắn kèm chi tiết làm bằng chứng vẫn rất ổn.
Kỹ thuật này có dùng cho văn nghị luận được không?
Có. Trong nghị luận, chi tiết là dẫn chứng cụ thể: một sự việc, một con số có nguồn, một tình huống. Thay vì viết hiện tượng này rất phổ biến, hãy nêu một tình huống cụ thể bạn đã thấy.
Làm sao chọn chi tiết đắt?
Chi tiết đắt là chi tiết chỉ người hoặc nơi bạn tả mới có, và nó cho thấy đúng điều bạn muốn nói. Thử hỏi: nếu thay tên người khác vào, chi tiết này còn đúng không? Còn đúng thì chưa đủ riêng.
Viết nhiều chi tiết có làm bài quá dài không?
Có thể, nếu tả mọi thứ bằng chi tiết. Dành chi tiết cho hai ba chỗ quan trọng nhất của bài, những phần khác viết ngắn. Bài có trọng tâm thường hay hơn bài dài đều đều.
Người đi làm dùng kỹ thuật này vào việc gì?
Viết nhận xét nhân viên, mô tả sản phẩm, báo cáo sự việc, thư giới thiệu. Thay chữ nhiệt tình, chất lượng bằng việc cụ thể người đó đã làm hoặc đặc điểm cụ thể của sản phẩm.
