Quan sát người thạo việc hiệu quả nhất khi bạn xem nhiều lượt, mỗi lượt chỉ chú ý một thứ: lượt đầu xem toàn bộ, lượt sau nhìn tay, lượt sau nữa nhìn nhịp và thứ tự. Xem một lần rồi bắt tay làm ngay thường chỉ bắt chước được phần nổi.
Trước khi có sách vở, phần lớn tay nghề được truyền bằng cách người mới đứng cạnh người cũ mà nhìn. Ngày nay, video hướng dẫn có ở khắp nơi, nhưng nhiều người xem hàng chục video mà tay vẫn không làm được. Lý do thường không nằm ở video, mà ở cách xem. Bài này hướng dẫn cách nhìn người khác làm sao cho thật sự học được, từ bếp ăn đến xưởng mộc, từ sân bóng đến bàn viết chữ.
Vì sao xem nhiều mà tay vẫn chưa làm được?
Người thạo việc làm nhanh và trơn tru, nên nhiều bước quan trọng diễn ra trong chớp mắt. Người đầu bếp xoay cổ tay khi lật chảo, người thợ mộc nghiêng bào một góc nhỏ ở đầu tấm gỗ, người viết chữ đẹp nhấc bút giữa chừng một nét. Người xem chỉ thấy kết quả đẹp, không thấy những điều chỉnh nhỏ đó.
Thêm nữa, người giỏi thường không tự nhận ra hết những gì mình làm. Rất nhiều thao tác đã thành phản xạ, họ không còn nghĩ tới nên cũng không nói ra khi hướng dẫn. Muốn học được phần đó, người học phải tự nhìn ra.
Lỗi thứ ba là xem một cách thụ động, như xem phim. Mắt theo dõi toàn bộ nhưng không dừng ở đâu. Xem xong có cảm giác đã hiểu, nhưng cảm giác đó tan ngay khi cầm dụng cụ.
Xem theo từng lượt, mỗi lượt một trọng tâm
Nếu được xem trực tiếp, hãy xin người làm cho bạn xem nhiều lần. Nếu xem video, dùng chức năng tua lại và giảm tốc độ phát. Mỗi lượt một trọng tâm như sau.
Lượt một: xem toàn cảnh
Không ghi, không dừng. Chỉ cần nắm việc này gồm mấy phần lớn, bắt đầu từ đâu, kết thúc ở đâu, mất khoảng bao lâu. Lượt này cho bạn tấm bản đồ để các lượt sau biết mình đang ở chỗ nào.
Lượt hai: nhìn tay và dụng cụ
Tay cầm dụng cụ ở vị trí nào, chặt hay lỏng, ngón nào làm việc chính. Dụng cụ đặt nghiêng bao nhiêu, đi theo hướng nào. Tay kia làm gì — đây là chỗ người mới hay bỏ qua, trong khi tay không cầm dụng cụ thường giữ vật, chỉnh hướng, giữ thăng bằng.
Lượt ba: nhìn nhịp và thứ tự
Chỗ nào làm nhanh, chỗ nào chậm lại. Bước nào làm trước bước nào. Có lúc nào người đó dừng lại nhìn kiểm tra không, và kiểm tra cái gì. Những lúc dừng lại kiểm tra thường là điểm then chốt của cả quy trình.
Lượt bốn: nhìn chỗ bất thường
Có lúc nào người làm sửa lại, làm lại một bước, hoặc làm khác với lần trước không? Những chỗ đó cho biết điều gì có thể sai, và người thạo việc phát hiện ra bằng cách nào.
Nhìn gì ở một số việc quen thuộc
Mỗi việc có những điểm then chốt riêng mà người mới hay bỏ lỡ. Bảng dưới gợi ý chỗ cần nhìn ở vài việc thường gặp.
| Việc | Người mới hay nhìn | Nên nhìn thêm |
|---|---|---|
| Thái rau, cắt thịt | Lưỡi dao và miếng rau | Các ngón tay giữ rau co lại thế nào, lưỡi dao đi tới hay đi xuống |
| Viết chữ đẹp | Hình chữ hoàn chỉnh | Điểm đặt bút, chỗ nhấc bút, độ nghiêng của bút so với giấy |
| Đá bóng bằng lòng bàn chân | Bàn chân chạm bóng | Chân trụ đặt ở đâu, thân người nghiêng thế nào |
| Bào gỗ | Lưỡi bào và phoi gỗ | Lực ấn dồn vào tay trước hay tay sau ở đầu và cuối tấm gỗ |
| Gõ phím nhanh | Tốc độ chữ hiện ra | Các ngón tay quay về hàng phím giữa sau mỗi lần gõ |
| Khâu tay một đường chỉ | Mũi kim đâm qua vải | Khoảng cách giữa các mũi và tay kia căng vải thế nào |
Cột giữa là điều ai cũng thấy. Cột phải là điều chỉ người xem có chủ đích mới thấy, và thường là chỗ quyết định làm được hay không.
Biến điều thấy thành điều làm được
Xem kỹ mới là nửa đường. Nửa còn lại là chuyển điều thấy vào tay mình. Các bước:
- Sau khi xem, nói to hoặc viết ra các bước theo thứ tự, kèm những điểm then chốt bạn nhìn thấy. Nếu không nói ra được, nghĩa là chưa xem đủ.
- Làm thử chậm, chậm hơn nhiều so với người thạo việc. Tốc độ đến sau, đúng động tác đến trước.
- Nếu được, quay video chính mình làm, đặt cạnh video người thạo việc và so từng đoạn.
- Chọn một khác biệt lớn nhất và sửa nó trong vài lần làm tiếp. Đừng sửa mọi thứ cùng lúc.
- Quay lại xem người thạo việc với câu hỏi mới nảy ra từ lần tự làm. Lần xem này bạn sẽ thấy những thứ trước đó không thấy.
Vòng xem – làm – so – xem lại là cốt lõi của học bằng quan sát. Mỗi vòng, mắt bạn biết nhìn thêm một chỗ, vì tay đã từng vấp ở chỗ đó.
Hỏi người thạo việc đúng lúc, đúng cách
Nếu được quan sát trực tiếp một người thợ, đầu bếp, huấn luyện viên, câu hỏi đặt đúng lúc giúp bạn hiểu những điều mắt không thấy.
Đừng hỏi khi họ đang làm đoạn khó. Đợi đến lúc họ dừng tay hoặc làm xong. Một câu hỏi chen ngang có thể làm hỏng việc và làm họ mất hứng chỉ dạy.
Hỏi về điều cụ thể đã thấy. “Cháu thấy chú nghiêng bào ở đầu tấm gỗ, chú làm vậy để làm gì ạ?” dễ trả lời hơn nhiều so với “làm sao để bào cho đẹp ạ?”.
Nhờ họ làm chậm lại một đoạn. Phần lớn người thạo việc vui lòng làm chậm một đoạn ngắn nếu được nhờ lịch sự.
Hỏi họ dừng lại kiểm tra cái gì. Câu hỏi này thường mở ra những bí quyết mà họ chưa từng nói ra vì đã quá quen.
Một tình huống trong bếp
Một học sinh lớp chín muốn học gói bánh chưng cùng bà trước Tết. Năm đầu, em đứng cạnh xem bà gói, thấy mọi thứ có vẻ đơn giản: lót lá, đổ gạo, đặt đỗ và thịt, gấp lại, buộc dây. Đến lượt em gói, chiếc bánh méo, lá rách, gạo tràn ra hai góc.
Năm sau, em xem theo từng lượt. Lượt đầu xem cả quy trình. Lượt hai chỉ nhìn tay bà: bà gấp lá theo khuôn, ngón cái ấn giữ góc lá trong lúc tay kia đổ gạo. Lượt ba nhìn nhịp: bà dừng lại vỗ nhẹ cho gạo dàn đều trước khi gấp mép, và lần nào cũng nhìn kỹ bốn góc trước khi buộc dây. Em hỏi bà vì sao phải vỗ gạo, bà cười và nói chưa từng nghĩ tới, chỉ biết không vỗ thì bánh không vuông. Chiếc bánh thứ ba của em năm đó đã đứng được thành khối.
An toàn khi học kỹ năng có dụng cụ hoặc vận động
Với các việc dùng dao, máy, lửa, hoặc các kỹ năng vận động như bơi, võ, leo trèo, chỉ quan sát rồi tự làm theo là không đủ. Cần có người hướng dẫn đứng cạnh trong những lần đầu, và cần học các nguyên tắc an toàn trước khi tập động tác. Người thạo việc làm trông dễ dàng chính vì họ đã có nhiều năm tránh được những lỗi nguy hiểm mà người mới không biết.
Khi xem video hướng dẫn trên mạng, hãy chú ý xem người trong video có dùng đồ bảo hộ không, có lưu ý an toàn không. Nếu không có, đó không phải là lý do để bỏ qua; hãy tìm thêm hướng dẫn từ người có chuyên môn.
Với trẻ em, quan sát người lớn làm bếp hay sửa đồ là cách học rất tự nhiên. Hãy để con đứng ở khoảng cách an toàn, giải thích bằng lời những gì mình đang làm, và chỉ giao cho con những phần việc vừa sức, có người lớn trông.
Câu hỏi thường gặp
Xem video hướng dẫn nhiều lần có giúp học kỹ năng nhanh hơn không?
Có, nếu mỗi lần xem có một trọng tâm khác nhau như tay, nhịp, thứ tự. Xem lặp lại một cách thụ động như xem phim thường chỉ tạo cảm giác hiểu mà tay vẫn chưa làm được.
Khi quan sát người thạo việc nên nhìn vào đâu trước?
Lượt đầu nên xem toàn cảnh để nắm các phần lớn. Các lượt sau mới nhìn tay và dụng cụ, rồi nhịp và thứ tự, rồi những chỗ người làm dừng lại kiểm tra hoặc sửa.
Có nên làm theo ngay với tốc độ của người giỏi không?
Không nên. Hãy làm chậm hơn nhiều để đúng động tác trước. Tốc độ tự đến sau khi động tác đã quen tay. Làm nhanh sớm thường khiến lỗi trở thành thói quen.
Làm sao biết mình đã quan sát đủ kỹ?
Thử nói to hoặc viết lại các bước kèm điểm then chốt. Nếu bạn mô tả được rõ ràng mà không cần xem lại, phần quan sát đã đủ để bắt đầu tự làm thử.
Học kỹ năng vận động như bơi chỉ bằng xem video được không?
Không nên. Các kỹ năng vận động có rủi ro cần người hướng dẫn trực tiếp và nắm nguyên tắc an toàn trước. Video chỉ nên dùng để bổ sung, không thay người dạy.
Có nên hỏi người thợ khi họ đang làm không?
Nên đợi họ dừng tay hoặc làm xong đoạn khó. Hỏi về một điều cụ thể bạn đã thấy, và lịch sự nhờ họ làm chậm lại một đoạn nếu cần xem kỹ.