Một buổi đi bộ quan sát ngoài trời hiệu quả cần ba thứ: một chủ đề hẹp để biết nhìn gì, một cuốn sổ để ghi ngay tại chỗ, và vài quy tắc an toàn rõ ràng trước khi bước ra khỏi cửa. Có đủ ba thứ, một vòng quanh khu phố cũng thành buổi học.
Học ngoài trời không cần đi xa. Hàng cây ven đường, bãi cỏ sau trường, bờ kênh gần nhà, góc chợ buổi sáng đều có rất nhiều thứ để nhìn. Bài này dành cho giáo viên muốn đưa lớp ra ngoài, phụ huynh đi cùng con, và người lớn tự đi để rèn mắt. Đây là góc kỹ năng nền cho mọi người, không phải quy trình khảo sát thực địa trong nghiên cứu.
Chọn chủ đề trước khi đi
Đi ra ngoài với ý định “quan sát thiên nhiên” thường kết thúc bằng một danh sách lộn xộn. Một chủ đề hẹp giúp cả nhóm biết nhìn vào đâu. Vài gợi ý:
- Những loài cây có hoa trên đường đi, mỗi loài hoa có mấy cánh, màu gì.
- Các loại côn trùng gặp được và chúng đang làm gì.
- Nước chảy về đâu: rãnh, cống, mương, chỗ đọng nước sau mưa.
- Dấu vết con vật để lại: tổ, lỗ, vết chân, vỏ hạt bị gặm.
- Âm thanh trên đường: tiếng gì, từ đâu, lúc nào to lúc nào nhỏ.
- Bóng râm: chỗ nào có bóng, của cái gì, người qua đường có tìm bóng râm không.
Mỗi buổi chỉ nên một chủ đề chính. Những thứ hay ho ngoài chủ đề thì ghi vào một góc riêng của sổ, buổi sau có thể chọn làm chủ đề.
Đồ dùng mang theo và để làm gì
Không cần dụng cụ đắt tiền. Phần lớn đồ dùng dưới đây có sẵn ở nhà.
| Đồ dùng | Dùng để | Lưu ý |
|---|---|---|
| Sổ nhỏ và bút chì | Ghi chép, vẽ phác tại chỗ | Bút chì viết được cả khi giấy hơi ẩm |
| Kính lúp cầm tay | Nhìn gần cánh hoa, côn trùng, vỏ cây | Không hướng kính lúp về phía mặt trời |
| Thước dây hoặc thước gấp | Đo chiều dài lá, độ rộng vết chân | Ghi đơn vị cạnh số đo |
| Túi giấy nhỏ | Mang về lá rụng, hạt rơi | Chỉ nhặt thứ đã rụng, không bẻ cành ngắt hoa |
| Nước uống, mũ, áo dài tay mỏng | Chống nắng, chống côn trùng đốt | Mỗi người tự mang nước của mình |
| Điện thoại | Chụp ảnh đối chiếu, liên lạc khi cần | Chụp sau khi đã nhìn và ghi; không chụp người lạ khi chưa xin phép |
Với nhóm học sinh, giáo viên nên kiểm đồ dùng ở cổng trường trước khi xuất phát, nhất là nước uống và mũ.
Cách nhìn theo từng chặng
Đi bộ quan sát khác đi dạo ở chỗ có nhịp dừng và có cách nhìn. Ba cách dưới đây có thể kết hợp trong một buổi.
Dừng chân có chủ đích
Thay vì đi liên tục, chia quãng đường thành vài điểm dừng. Ở mỗi điểm, cả nhóm đứng yên vài phút, nhìn theo chủ đề, ghi lại, rồi mới đi tiếp. Đi liên tục khiến mắt chỉ kịp lướt; đứng yên mới thấy con kiến tha mồi hay cánh hoa đang khép lại.
Nhìn ba tầm: xa, vừa, gần
Ở mỗi điểm dừng, nhìn tầm xa trước — hàng cây, bầu trời, dáng con kênh. Rồi tầm vừa — một bụi cây, một bờ tường. Cuối cùng tầm gần — một chiếc lá, một vết nứt trên đất, dùng kính lúp. Ba tầm cho ba loại chi tiết khác nhau.
Ngồi yên một chỗ
Một chặng trong buổi, mỗi người chọn một chỗ ngồi cách nhau vài bước và ngồi yên lặng, chỉ quan sát những gì trong tầm một vòng tay. Sau vài phút ngồi yên, côn trùng và chim quay lại hoạt động, những thứ mà một nhóm đông ồn ào đi qua sẽ không bao giờ thấy.
Quy tắc an toàn khi đi cùng học sinh
An toàn là điều kiện để buổi học diễn ra, không phải phần phụ. Những nguyên tắc tối thiểu:
Khảo sát đường đi trước. Người phụ trách nên tự đi tuyến đường một lần trước buổi học, ghi lại chỗ gần nước, chỗ đường đông xe, chỗ có thể trú mưa, nhà vệ sinh gần nhất.
Đủ người lớn đi kèm. Với học sinh nhỏ, càng nhiều người lớn đi kèm càng tốt. Chia nhóm nhỏ, mỗi nhóm một người lớn phụ trách và một điểm danh riêng.
Thống nhất tín hiệu tập trung. Một tiếng còi hoặc một câu gọi quen thuộc để cả lớp dừng lại và tập trung về một chỗ.
Tránh xa mép nước. Bờ sông, bờ kênh, ao hồ chỉ quan sát từ chỗ đứng cách mép một khoảng an toàn. Không lội xuống nước, không với tay xuống.
Không chạm vào thứ lạ. Không chạm sâu bọ có lông, nấm, cây có nhựa trắng, con vật chết. Quan sát bằng mắt và kính lúp là đủ.
Thời tiết là lý do hợp lệ để huỷ. Trời quá nắng hay sắp có giông thì hoãn buổi. Quan sát mưa từ hiên lớp cũng là một bài học tốt.
Điều chỉnh theo lứa tuổi và người đi cùng
Cùng một tuyến đường nhưng cách tổ chức khác nhau tuỳ người đi.
Trẻ tiểu học
Chọn chủ đề đếm và tìm: tìm năm loại lá khác hình, đếm xem có mấy con chim trên dây điện. Quãng đường ngắn, nhiều điểm dừng, người lớn đi sát. Để các em kể lại bằng lời là đủ, ai thích thì vẽ, không bắt ghi chép dài và không so sổ của em này với em kia.
Học sinh cấp hai, cấp ba
Các em có thể ghi ba cột thấy – nghĩ – thắc mắc, đo đạc bằng thước, so sánh hai điểm dừng. Giao mỗi nhóm một câu hỏi khác nhau rồi cuối buổi các nhóm kể cho nhau nghe; như vậy cả lớp có được bức tranh rộng hơn mà mỗi nhóm vẫn nhìn sâu một chỗ.
Người lớn tự đi
Đi một mình cho phép bạn dừng lâu tùy ý. Thử đi cùng một tuyến vào cùng một giờ mỗi tuần, mỗi lần một chủ đề. Sau vài tháng, con đường quen thuộc sẽ có rất nhiều thứ bạn chưa từng để ý trước đó.
Tôn trọng người, cây và con vật trên đường
Khi quan sát ngoài trời, bạn đang ở trong không gian của người khác và của các sinh vật khác. Không bẻ cành, không ngắt hoa, không lật đá rồi bỏ đó; nếu lật một hòn đá để xem dưới đó có gì, hãy đặt lại đúng như cũ. Chỉ nhặt lá và hạt đã rụng.
Khi quan sát người — người bán hàng, người làm vườn, người đánh cá — hãy nhìn từ xa và tự nhiên, không chỉ trỏ hay bàn tán. Nếu muốn hỏi chuyện hoặc chụp ảnh, xin phép trước. Phần lớn mọi người vui vẻ giải thích công việc của họ khi được hỏi lịch sự, và cuộc trò chuyện đó thường là phần đáng nhớ nhất của buổi đi.
Không để lại rác, kể cả vỏ trái cây. Mang theo một túi đựng rác chung cho nhóm.
Sau buổi đi: biến điều thấy thành điều học
Phần lớn giá trị của buổi đi bộ quan sát đến từ việc làm sau đó. Trong vòng một ngày, khi trí nhớ còn mới:
- Mỗi người đọc lại sổ, bổ sung những chi tiết còn nhớ nhưng chưa kịp ghi, đánh dấu rõ đây là ghi bổ sung.
- Nhóm gộp quan sát lại, tìm điểm nhiều người cùng thấy và điểm chỉ một người thấy.
- Chọn một điều muốn tìm hiểu thêm: tên một loài cây, vì sao nước đọng ở chỗ đó, con côn trùng kia ăn gì.
- Tra cứu hoặc hỏi người biết, rồi ghi thêm vào sổ.
- Ghi lại câu hỏi cho buổi đi lần sau, có thể cùng tuyến đường nhưng chủ đề khác.
Cùng một tuyến đường đi lại nhiều lần, mỗi lần một chủ đề, là cách hiểu sâu một nơi chốn. Đi lại cùng tuyến vào mùa khác còn cho thấy thêm sự thay đổi theo mùa.
Câu hỏi thường gặp
Đi bộ quan sát ngoài trời cần chuẩn bị những gì?
Tối thiểu cần sổ nhỏ, bút chì, nước uống, mũ và một chủ đề quan sát. Có thêm kính lúp, thước dây và túi giấy đựng lá rụng thì buổi đi phong phú hơn.
Một buổi đi bộ quan sát nên kéo dài bao lâu?
Với học sinh nhỏ, khoảng một giờ kể cả các điểm dừng là vừa. Học sinh lớn và người lớn có thể đi lâu hơn, nhưng nên có nghỉ và uống nước giữa chừng.
Có cần đi xa đến rừng hay núi mới quan sát được?
Không cần. Hàng cây ven đường, bãi cỏ sau trường, bờ kênh hay một góc chợ đều có rất nhiều thứ để quan sát. Đi gần còn giúp quay lại nhiều lần để thấy thay đổi.
Có nên cho học sinh nhặt lá, hoa mang về?
Chỉ nhặt lá, hoa, hạt đã rụng. Không bẻ cành, không ngắt hoa đang nở, không bắt con vật. Quan sát tại chỗ và vẽ phác là cách mang về tốt nhất.
Gặp người đang làm việc trên đường có được chụp ảnh không?
Hãy xin phép trước. Phần lớn mọi người sẵn lòng nếu được hỏi lịch sự. Nếu họ từ chối, quan sát từ xa và ghi chép bằng lời là đủ.
Trời mưa thì có nên huỷ buổi quan sát không?
Mưa lớn hay có giông thì nên hoãn. Mưa nhẹ có thể quan sát từ hiên nhà hay hành lang lớp học, ghi lại nước chảy đi đâu, con vật nào xuất hiện.