Vẽ phác để nhìn kỹ: không cần biết vẽ vẫn quan sát tốt hơn

Vẽ phác giúp quan sát kỹ hơn vì khi vẽ, bạn buộc phải nhìn từng đường viền, từng chỗ nối, từng tỉ lệ mà khi nhìn suông mắt lướt qua. Bức vẽ có đẹp hay không không quan trọng; thứ có giá trị là những gì bạn nhìn thấy trong lúc vẽ.

Các nhà tự nhiên học, bác sĩ, kiến trúc sư từ lâu đã vẽ để hiểu chứ không phải để trưng bày. Ngày nay có điện thoại chụp ảnh trong tích tắc, việc vẽ tưởng như thừa. Nhưng chụp ảnh lưu lại hình, còn vẽ thì lưu lại sự chú ý. Bài này hướng dẫn cách dùng vẽ phác như một công cụ quan sát cho người tự nhận là “không biết vẽ”.

Vì sao vẽ khiến bạn thấy nhiều hơn chụp ảnh?

Khi chụp ảnh, mắt chỉ cần nhìn khung hình một lúc rồi bấm. Khi vẽ, tay không thể đặt nét nếu mắt chưa trả lời được những câu như: đường này cong vào hay cong ra, dài hơn hay ngắn hơn đường kia, nối vào đâu. Mỗi nét bút là một câu hỏi quan sát nhỏ mà bạn bắt buộc phải trả lời.

Thử vẽ một chiếc chìa khoá từ trí nhớ, rồi đặt chìa khoá thật trước mặt và vẽ lại. Bản thứ hai gần như chắc chắn có những chi tiết bản đầu không có: số răng cưa, lỗ xỏ móc, đường gờ chạy dọc thân. Bạn đã cầm chìa khoá đó hàng nghìn lần nhưng chưa bao giờ phải nhìn kỹ đến vậy.

Vẽ còn làm chậm bạn lại. Một bức phác mười phút nghĩa là mười phút nhìn liên tục một vật. Ít khi nào trong ngày ta nhìn một thứ lâu như vậy.

Chuẩn bị gì để bắt đầu?

Dụng cụ càng đơn giản càng tốt, vì mục đích là nhìn chứ không phải tạo tác phẩm. Chỉ cần:

• Một cuốn sổ giấy trơn cỡ vừa túi áo hoặc túi xách, để mang theo được.
• Một cây bút chì mềm hoặc bút bi. Bút bi có lợi là không tẩy được, buộc bạn chấp nhận nét sai và vẽ tiếp.
• Một đối tượng nhỏ, đứng yên: chiếc lá, vỏ ốc, củ hành, cái kéo, quả ớt.
• Một chỗ ngồi đủ sáng, đặt vật cách mắt khoảng một cánh tay.

Không cần mua màu, không cần sách hướng dẫn kỹ thuật. Khi đã quen, bạn có thể thêm bút màu để ghi lại màu sắc, nhưng đó là việc sau.

Bốn bài tập vẽ để luyện mắt, từ dễ đến khó

Bốn bài tập dưới đây đi từ thả lỏng tay tới đo đạc chính xác. Mỗi bài làm trong năm đến mười phút là đủ.

Vẽ đường viền mù

Đặt bút lên giấy, mắt nhìn vật, và vẽ đường viền của vật mà không nhìn xuống giấy. Tay đi chậm theo tốc độ mắt dò mép vật. Kết quả thường méo mó buồn cười, nhưng mắt bạn đã đi qua từng milimét đường viền. Đây là bài khởi động tốt cho người sợ vẽ xấu, vì ai vẽ cũng xấu.

Vẽ đường viền nhìn từng chút

Như bài trên nhưng được phép liếc xuống giấy khi cần đặt lại vị trí bút. Mắt vẫn dành phần lớn thời gian cho vật. Bài này giúp bạn tập thói quen nhìn vật nhiều hơn nhìn tờ giấy — lỗi phổ biến của người mới.

Vẽ tỉ lệ bằng que đo

Duỗi thẳng tay cầm bút chì, nhắm một mắt, dùng thân bút đo chiều dài một phần của vật, rồi so với phần khác. Chẳng hạn chiếc lá dài gấp ba lần rộng, cuống dài bằng một phần tư phiến lá. Ghi các tỉ lệ đó cạnh bức vẽ. Bài này rèn mắt so sánh kích thước, rất hữu ích trong học sinh học và vẽ kỹ thuật.

Vẽ một vật từ ba phía

Vẽ cùng một quả ớt từ trên xuống, từ bên cạnh và từ phía cuống. Mỗi góc nhìn cho thấy một điều khác: độ cong, chỗ thắt, hình dạng đài. Ba bức nhỏ cạnh nhau giúp bạn hiểu vật như một khối thật chứ không chỉ là một hình phẳng.

Vẽ phác dùng vào những môn học nào?

Vẽ phác không chỉ dành cho môn Mỹ thuật. Bảng dưới đây gợi ý cách dùng trong vài môn quen thuộc.

Ở bảo tàng hay nơi cấm chụp ảnh, vẽ phác là cách duy nhất để mang chi tiết về. Hãy hỏi người phụ trách trước khi ngồi vẽ lâu ở một chỗ.

Vẽ xấu thì sao? Những nỗi ngại thường gặp

Người lớn thường ngại vẽ hơn trẻ em vì sợ bị đánh giá. Đây là những câu hay nghe nhất, và cách trả lời chúng.

“Mình vẽ xấu lắm.” Bức vẽ phác để quan sát không dành cho ai xem. Người vẽ xấu nhưng nhìn kỹ vẫn học được nhiều hơn người vẽ đẹp mà vẽ theo trí nhớ.

“Mất thời gian quá.” Năm phút là đủ cho một bức phác. Thời gian đó bạn dùng để nhìn, không phải để tô vẽ.

“Chụp ảnh nhanh hơn mà.” Đúng, và nên chụp để lưu. Nhưng vẽ trước, chụp sau. Ảnh để đối chiếu, vẽ để nhìn.

“Vẽ sai tỉ lệ thì vô nghĩa.” Sai tỉ lệ cho bạn biết mắt mình hay ước lượng sai chỗ nào. Ghi số đo cạnh hình là đủ để sửa.

Với trẻ em: vẽ quan sát khác vẽ tranh thế nào?

Trẻ nhỏ thường vẽ theo biểu tượng: mặt trời là hình tròn có tia, ngôi nhà là hình vuông có mái tam giác. Vẽ quan sát thì khác — vẽ đúng cái đang có trước mặt, dù nó không giống biểu tượng quen thuộc. Khi con vẽ một bông hoa, thay vì khen “đẹp quá”, bạn có thể hỏi “con đếm xem hoa thật có mấy cánh?”, “cuống hoa nối vào chỗ nào?”, rồi cùng con nhìn lại.

Đừng sửa hình giúp con và đừng so sánh bức vẽ của con với bạn bè. Thứ cần khích lệ là việc nhìn, không phải độ giống. Một bức vẽ nguệch ngoạc nhưng có đúng năm cánh hoa và chiếc lá mọc đúng phía là một quan sát tốt.

Giữ lại sổ vẽ của con theo tháng. Lật lại sau một thời gian, chính con sẽ thấy mình đã nhìn kỹ hơn — không cần ai chấm.

Bắt đầu tuần này: kế hoạch bảy ngày

Nếu chưa vẽ bao giờ, kế hoạch dưới đây giúp bạn bắt đầu nhẹ nhàng, mỗi ngày khoảng mười phút.

1. Ngày một: vẽ đường viền mù bàn tay trái của chính mình.
2. Ngày hai: vẽ đường viền mù một chiếc lá nhặt ngoài sân.
3. Ngày ba: vẽ lại chiếc lá đó, được liếc xuống giấy, ghi tỉ lệ dài và rộng.
4. Ngày bốn: vẽ chiếc chìa khoá từ trí nhớ, rồi vẽ lại khi nhìn chìa thật. So hai bản.
5. Ngày năm: vẽ một quả hoặc một củ trong bếp từ ba phía.
6. Ngày sáu: vẽ một vật có bộ phận chuyển động như cái kéo, cái kẹp phơi đồ, ghi chú chỗ nào xoay.
7. Ngày bảy: lật lại sáu trang, viết một dòng về điều bạn thấy mình nhìn khác đi.

Sau một tuần, phần lớn người tập nhận ra họ bắt đầu để ý đến hình dạng đồ vật ngay cả khi không cầm bút. Đó là dấu hiệu con mắt đã thay đổi.

Câu hỏi thường gặp