Để thuộc lòng một bài thơ hay đoạn văn, bạn hiểu nghĩa trước, chia thành từng khổ nhỏ, đọc to theo nhịp, rồi thay dần chữ bằng chữ cái đầu và xoá dần cho tới khi đọc được không cần nhìn. Cuối cùng viết lại toàn bài để bắt những chữ đọc sai mà không biết.
Phần lớn bài viết về học tập khuyên đừng học thuộc lòng, và với kiến thức cần hiểu thì lời khuyên ấy đúng. Nhưng vẫn có những lúc học thuộc nguyên văn là việc phải làm: bài thơ để đọc thuộc lòng trước lớp, đoạn văn hay muốn trích dẫn chính xác, lời dẫn chương trình, lời phát biểu nhận giải, bài hát của đội. Với những việc này, có cách học nhanh và bền hơn việc đọc đi đọc lại cho tới khi “ngấm”. Bài này đi qua năm bước, với ví dụ thơ lục bát quen thuộc.
Bước một: hiểu trước, thuộc sau
Một bài thơ đọc hiểu rồi mới học thuộc sẽ nhanh hơn nhiều so với học thuộc một chuỗi âm. Khi hiểu, mỗi chữ có lý do đứng ở đó: chữ này đối với chữ kia, câu sau trả lời câu trước, khổ ba quay lại hình ảnh khổ một. Những lý do ấy là móc để giữ chữ.
Trước khi học, đọc to cả bài một lượt, rồi tự trả lời ba câu: bài nói về điều gì, mỗi khổ có hình ảnh chính là gì, giọng của bài vui hay buồn, nhanh hay chậm. Gạch chân những chữ lạ và tra nghĩa. Một chữ không hiểu nghĩa là một chữ dễ bị đọc trại thành chữ khác gần âm.
Với học sinh nhỏ, phụ huynh có thể đọc cùng con và hỏi con thấy hình ảnh gì trong mỗi khổ, rồi để con vẽ nhanh ra giấy. Bức vẽ không cần đẹp; nó là bản đồ của bài thơ trong đầu con.
Bước hai và ba: chia khổ, đọc to theo nhịp
Thơ có lợi thế lớn so với văn xuôi: nhịp và vần. Tận dụng chúng là học nhanh hơn một nửa.
Chia nhỏ để không ngợp
Bài thơ dài nên chia theo khổ; bài không chia khổ thì cắt mỗi phần hai đến bốn câu. Học thuộc phần một, rồi phần hai, rồi nối phần một với phần hai, rồi thêm phần ba. Cách nối dần này giúp chỗ chuyển giữa các phần — nơi hay bị quên nhất — được luyện nhiều lần.
Nhịp và vần là bộ sửa sai có sẵn
Thơ lục bát ngắt nhịp chẵn, câu sáu thường hai – hai – hai, câu tám hai – hai – hai – hai, và chữ thứ sáu câu sáu vần với chữ thứ sáu câu tám. Khi bạn đọc sai một chữ, nhịp hoặc vần lệch đi và tai nghe ngay thấy lạ. Vì vậy học thơ nên đọc to, gõ nhịp nhẹ bằng ngón tay nếu cần, không đọc thầm.
Đọc to có diễn cảm ngay từ đầu
Học thuộc bằng giọng đều đều rồi lúc trình bày mới thêm cảm xúc là học hai lần. Đọc có ngữ điệu ngay từ đầu, chỗ nào nhấn thì nhấn, chỗ nào ngừng thì ngừng — ngữ điệu cũng thành một móc nhớ.
Bước bốn: thay chữ bằng chữ cái đầu, rồi xoá dần
Đây là bước làm nên khác biệt. Thay vì đọc đi đọc lại bản đầy đủ, bạn tự tạo bản gợi ý càng lúc càng ít chữ, buộc đầu phải tự điền.
| Vòng | Bản để nhìn | Việc của bạn |
|---|---|---|
| Vòng 1 | Bản đầy đủ | Đọc to hai lần, chú ý nhịp và hình ảnh |
| Vòng 2 | Chỉ còn chữ cái đầu của mỗi chữ | Đọc to cả câu từ các chữ cái gợi ý |
| Vòng 3 | Chỉ còn chữ cái đầu của chữ đầu mỗi câu | Đọc cả khổ, mỗi câu chỉ có một gợi ý |
| Vòng 4 | Chỉ còn hình vẽ hoặc một chữ cho mỗi khổ | Đọc cả bài từ hình ảnh chính của từng khổ |
| Vòng 5 | Giấy trắng | Đọc to toàn bài, rồi viết lại toàn bài |
Bản chữ cái đầu tự làm mất vài phút: chép lại bài, mỗi chữ chỉ giữ chữ cái đầu. Ví dụ câu “Trăm năm trong cõi người ta” thành “T n t c n t”. Nhìn vào đó, đầu phải lục ra chữ đầy đủ — và chính việc lục ra ấy làm chữ bám chắc hơn mười lần đọc bản đầy đủ.
Nếu vòng nào vấp quá nhiều, lùi lại một vòng. Không có gì sai khi phải quay về bản chữ cái đầu cho khổ ba trong khi khổ một đã ở giấy trắng.
Bước năm: viết lại để bắt lỗi ẩn
Bước này thường bị bỏ qua, nhưng nó là bước duy nhất kiểm tra được bạn thuộc đúng hay chỉ thuộc gần đúng.
Đọc thuộc không có nghĩa là thuộc đúng. Khi đọc to, tai dễ bỏ qua những chữ sai mà nghe vẫn thuận: “trong” thành “giữa”, “lòng” thành “tình”. Viết lại ra giấy rồi đối chiếu từng chữ với bản gốc mới bắt được những lỗi này.
Đánh dấu chữ sai, không chép phạt. Chữ nào sai thì khoanh lại và hỏi vì sao mình đổi: chữ gần âm, chữ gần nghĩa, hay chữ của một bài khác. Hiểu được vì sao sai thì lần sau không sai nữa. Chép phạt mười lần chỉ tốn thời gian.
Dấu câu và xuống dòng cũng là bài. Với bài sẽ trình bày, ngắt đúng chỗ xuống dòng giúp đọc đúng nhịp. Khi viết lại, giữ cả cách xuống dòng như bản gốc.
Văn xuôi thì khác gì?
Văn xuôi không có vần, nhịp kém đều, nên khó thuộc hơn thơ. Hai điều chỉnh giúp ích nhiều. Thứ nhất, chia theo câu chứ không theo dòng, và với mỗi câu tìm một chữ “trọng tâm” — chữ mang ý chính. Ở vòng ba, chỉ để lại chữ trọng tâm thay vì chữ cái đầu.
Thứ hai, kết hợp với vị trí. Một đoạn văn năm câu có thể đặt năm chữ trọng tâm vào năm điểm trong phòng; khi đọc, ánh mắt lướt qua từng điểm để gợi câu tiếp theo. Cách này đặc biệt hợp với lời dẫn chương trình, nơi bạn phải nói đúng câu chữ mà vẫn nhìn người nghe.
Một cô giáo dạy văn kể rằng nhiều năm trước, học trò lớp cô thuộc đoạn trích bằng cách đọc cả buổi tối và vẫn vấp ở cùng một chỗ. Khi cô cho cả lớp làm bản chữ cái đầu và xoá dần trong giờ, phần lớn các em đọc được đoạn trích sau khoảng hai mươi phút, và chỗ vấp chuyển từ “quên” sang “đọc lẫn chữ”, thứ mà bước viết lại sửa được.
Lỗi hay gặp và những việc không cần làm
Khi học thuộc bài cho trẻ hay cho chính mình, tránh những thói quen sau.
- Đọc thầm hàng chục lần — cảm giác quen với bài không có nghĩa là đọc được khi gấp sách lại.
- Học cả bài một lượt từ đầu đến cuối — khổ đầu thuộc nhuyễn, khổ cuối mờ mịt. Chia khổ và nối dần.
- Học thuộc trước khi hiểu — tốn gấp đôi thời gian và hay đọc trại chữ.
- Bắt trẻ đọc thuộc trước cả nhà như kiểm tra — áp lực làm trẻ quên cả phần đã thuộc. Cho trẻ đọc khi trẻ muốn, và khen sự cố gắng, không chấm điểm hay so sánh với anh chị em.
- Học sát giờ trình bày — học xong để qua một đêm rồi đọc lại vào sáng hôm sau giúp bài chắc hơn nhiều so với nhồi trong một tối.
Một bài thơ mười hai câu, theo năm bước trên, thường thuộc được trong một buổi tối ngắn và giữ được qua hôm trình bày. Thứ còn lại sau đó không chỉ là bài thơ, mà là cách học thuộc bạn dùng lại được cho mọi văn bản cần nhớ nguyên văn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bắt học sinh học thuộc lòng không?
Kiến thức cần hiểu thì không nên học thuộc. Nhưng thơ để đọc diễn cảm, đoạn văn hay để trích dẫn thì học thuộc có giá trị, miễn là học sau khi đã hiểu và không biến thành bài phạt.
Phương pháp chữ cái đầu là gì?
Là chép lại bài, mỗi chữ chỉ giữ chữ cái đầu, rồi nhìn vào đó để đọc to cả câu. Đầu phải tự điền chữ còn thiếu, nhờ vậy nhớ chắc hơn nhiều so với đọc lại bản đầy đủ.
Vì sao đọc thuộc rồi mà viết ra vẫn sai?
Khi đọc, tai dễ bỏ qua chữ sai mà nghe vẫn thuận, như chữ gần âm hay gần nghĩa. Viết lại rồi đối chiếu từng chữ với bản gốc mới bắt được những lỗi đó.
Học thuộc văn xuôi có khác học thơ không?
Văn xuôi không có vần và nhịp đều nên khó hơn. Hãy chia theo câu, chọn một chữ mang ý chính cho mỗi câu làm gợi ý, và có thể đặt các chữ đó vào vị trí quen trong phòng.
Phụ huynh nên giúp con học thuộc bài thơ thế nào?
Đọc cùng con, hỏi con thấy hình ảnh gì trong mỗi khổ, để con vẽ nhanh, rồi cùng làm bản chữ cái đầu. Tránh bắt con đọc trước cả nhà như kiểm tra hay so con với anh chị em.