Khái quát từ ví dụ là hợp lý khi có đủ nhiều trường hợp, các trường hợp đủ khác nhau, đã tìm ngoại lệ, và câu kết luận nói đúng mức mà căn cứ cho phép. Thiếu những điều đó, khái quát trở thành vơ đũa cả nắm.
Người bán hoa quả bóp thử vài quả trong rổ rồi nói cả rổ ngọt. Cách làm đó không sai, vì đó là cách mọi người học từ kinh nghiệm. Vấn đề chỉ đến khi vài quả được chọn ở trên cùng, khi rổ trộn hàng từ nhiều nơi, hay khi câu kết luận nói “chắc chắn quả nào cũng ngọt”. Phần dưới bàn cách khái quát vừa đủ trong học tập, công việc và đời sống.
Bốn câu hỏi trước khi khái quát
Có bao nhiêu trường hợp?
Một hai lần gặp chưa đủ để nói về cả một nhóm. Không có con số đúng cho mọi chuyện, nhưng nguyên tắc là càng muốn nói về nhóm lớn, càng cần nhiều trường hợp. Gặp hai khách hàng khó tính trong một tuần chưa đủ để nói khách hàng khu vực đó khó tính.
Các trường hợp có đủ khác nhau không?
Mười ví dụ giống nhau chỉ có giá trị gần như một ví dụ. Nếu bạn chỉ hỏi ý kiến bạn bè cùng lớp học thêm, kết luận về “học sinh nghĩ gì” chỉ nói về nhóm bạn đó. Cần nhìn những trường hợp khác về tuổi, hoàn cảnh, nơi chốn.
Đã tìm ngoại lệ chưa?
Thói quen tốt là chủ động tìm trường hợp ngược. Nếu tìm mãi không thấy, khái quát vững hơn. Nếu thấy ngay, câu kết luận cần mềm lại. Nhiều người chỉ để ý những ví dụ khớp với điều mình đã tin, nên luôn thấy đủ bằng chứng.
Câu kết luận có nói quá mức căn cứ không?
Cùng một căn cứ, câu “phần lớn” và câu “tất cả” khác nhau rất xa. Chọn từ đúng mức: một số, nhiều, phần lớn, thường, trong những trường hợp mình gặp. Đó không phải nói vòng vo, mà là nói chính xác.
Thang mức độ cho câu khái quát
Khi căn cứ còn ít, hãy chọn từ ở các dòng trên. Khi căn cứ nhiều, đa dạng và ít ngoại lệ, có thể dùng từ ở các dòng dưới.
| Mức căn cứ | Cách nói phù hợp | Ví dụ |
|---|---|---|
| Một vài lần tự gặp | Mình đã gặp vài trường hợp… | Mình gặp vài lần xe buýt tuyến này trễ giờ sáng |
| Nhiều lần, nhưng chỉ ở một nơi | Ở chỗ mình, thường thì… | Ở trạm gần nhà, xe buổi sáng hay trễ |
| Nhiều lần, nhiều nơi, có ngoại lệ | Phần lớn trường hợp… | Phần lớn chuyến buổi sáng trễ vài phút |
| Có số liệu từ nguồn đáng tin | Theo số liệu của…, tỉ lệ… | Theo báo cáo của đơn vị vận hành, đúng với nguồn thật |
| Quy luật tự nhiên ổn định | Luôn luôn, mọi | Nước sôi ở khoảng 100 độ C khi ở áp suất khí quyển thông thường |
Phần lớn chuyện đời thường rơi vào ba dòng đầu. Dòng cuối dành cho kiến thức khoa học đã được kiểm chứng rất nhiều lần. Khi thấy mình dùng chữ “luôn luôn” cho chuyện xã hội, đó là lúc nên dừng lại.
Vơ đũa cả nắm nguy hiểm ở đâu?
Vơ đũa cả nắm không chỉ là một lỗi lập luận; khi áp lên con người, nó trở thành định kiến. “Học sinh trường đó hư”, “người vùng này thế này”, “con gái không giỏi toán” là những câu khái quát từ vài trường hợp, đôi khi từ lời đồn, rồi áp lên cả một nhóm người. Người bị gắn nhãn chịu thiệt mà không làm gì sai.
Với trẻ em, tác hại còn lớn hơn. Một em được nghe nhiều lần “nhà mình không ai giỏi văn” có thể thôi cố gắng với môn văn, dù chẳng có lý do gì để em không làm tốt. Vì vậy khi nói chuyện với trẻ, tránh khái quát về năng lực theo gia đình, giới tính hay nơi ở, và tránh dán nhãn “giỏi”, “kém” lên các em.
Điều này không có nghĩa là không được rút ra kinh nghiệm. Người làm nghề lâu năm có những khái quát rất có giá trị. Khác biệt nằm ở chỗ họ coi đó là xu hướng để chú ý, chứ không phải bản án cho từng người cụ thể.
Khái quát trong học tập và công việc
Khi học
Rút ra quy tắc từ ví dụ là cách học rất hiệu quả: làm năm bài toán cùng dạng rồi tự nhận ra cách giải chung. Nhưng trước khi dùng quy tắc tự rút ra, kiểm với một bài khác dạng một chút. Nhiều lỗi trong bài kiểm tra đến từ việc áp một quy tắc chỉ đúng với vài bài đã làm.
Khi làm khảo sát nhỏ
Học sinh làm dự án hay người đi làm hỏi ý kiến đồng nghiệp thường chỉ hỏi được một nhóm nhỏ. Không sao, miễn là báo cáo nói rõ: hỏi bao nhiêu người, ở đâu, chọn thế nào. Câu “trong 20 bạn lớp mình được hỏi” trung thực hơn và có ích hơn câu “học sinh hiện nay”.
Khi đánh giá đồng nghiệp hay khách hàng
Một lần trễ hạn chưa nói lên người đó hay trễ. Ghi lại nhiều lần, ở nhiều loại việc, rồi mới kết luận. Và khi phản hồi, nói về những lần cụ thể chứ không nói “anh lúc nào cũng thế”.
Lỗi hay gặp
Lấy chuyện nổi bật làm chuẩn. Một vụ việc gây chú ý được nói đến nhiều khiến ta nghĩ nó phổ biến. Chuyện được kể nhiều chưa chắc là chuyện xảy ra nhiều.
Chỉ nhìn người mình quen. Bạn bè, đồng nghiệp thường giống mình ở nhiều điểm. Khái quát từ họ là khái quát về một nhóm hẹp.
Gạt ngoại lệ đi. “Trường hợp đó là đặc biệt” có khi đúng, nhưng nếu ngoại lệ nào cũng bị gạt thì khái quát không bao giờ bị kiểm.
Khái quát rồi ngừng quan sát. Đã tin “quán này phục vụ chậm” thì lần sau dù nhanh cũng không để ý. Khái quát nên được cập nhật khi có thông tin mới.
Tự kiểm khi định nói một câu khái quát
Trước khi nói “ai cũng”, “lúc nào cũng”, “bọn họ đều”, hỏi nhanh bốn câu:
- Mình đã thấy bao nhiêu trường hợp?
- Các trường hợp đó có khác nhau không, hay cùng một kiểu?
- Mình có biết trường hợp nào ngược lại không?
- Có cách nói nào vừa với căn cứ hơn không?
Sau vài tuần để ý, nhiều người thấy mình dùng chữ “ai cũng” ít hẳn đi. Đó là dấu hiệu cụ thể nhất cho thấy bạn đang lập luận cẩn thận hơn.
Đọc nhận xét, đánh giá trên mạng như thế nào?
Trang đánh giá một quán ăn hay một khoá học là nơi khái quát xuất hiện dày đặc. Một người gặp nhân viên cáu gắt viết “quán này thái độ tệ”; một người được phục vụ chu đáo viết “nhân viên dễ thương”. Cả hai đều kể đúng trải nghiệm của mình, nhưng câu chữ lại nói về cả quán.
Cách đọc có ích là nhìn vào số lượng và độ đa dạng, đúng như bốn câu hỏi ở trên. Một hai nhận xét rất tốt hay rất tệ ít giá trị; nhiều nhận xét từ những thời điểm khác nhau cùng nhắc một điểm cụ thể thì đáng tin hơn. Để ý cả những nhận xét mô tả chi tiết, vì chi tiết cho bạn biết người viết gặp chuyện gì, còn tính từ chỉ cho bạn biết họ cảm thấy thế nào.
Khi chính mình viết nhận xét, hãy làm điều ngược lại: kể chuyện mình gặp, nói rõ thời điểm, tránh câu kết luận về cả nơi đó. Người đọc sau sẽ tự khái quát từ nhiều nhận xét như của bạn, và kết luận của họ sẽ đúng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Khái quát hoá có phải lúc nào cũng xấu không?
Không. Khái quát là cách ta học từ kinh nghiệm và rút ra quy luật. Nó chỉ thành lỗi khi dựa trên quá ít trường hợp hoặc nói quá mức căn cứ.
Bao nhiêu ví dụ thì đủ để khái quát?
Không có con số chung. Muốn nói về nhóm càng lớn càng cần nhiều trường hợp, và các trường hợp phải đủ khác nhau. Quan trọng không kém là đã tìm ngoại lệ.
Vơ đũa cả nắm và định kiến khác nhau thế nào?
Vơ đũa cả nắm là lỗi lập luận khái quát từ vài trường hợp. Khi lỗi đó áp lên một nhóm người và được giữ lâu dài, nó trở thành định kiến.
Làm sao dạy trẻ tránh vơ đũa cả nắm?
Khi trẻ nói ai cũng hay bạn đó lúc nào cũng, hỏi nhẹ con đã thấy mấy lần và có lần nào khác không. Người lớn cũng tránh khái quát về năng lực của trẻ theo gia đình hay giới tính.
Khảo sát nhỏ trong lớp có dùng làm dẫn chứng được không?
Được, nếu nói rõ hỏi bao nhiêu người, ở đâu và chọn thế nào. Kết luận chỉ nên nói về nhóm đã hỏi, không mở rộng ra mọi học sinh.
Kinh nghiệm của người làm nghề lâu năm có phải khái quát vội không?
Thường không, vì họ đã gặp rất nhiều trường hợp khác nhau. Dù vậy, kinh nghiệm tốt nhất vẫn được coi là xu hướng cần chú ý, không áp cứng cho từng người.