Giả định ngầm là điều người lập luận coi là hiển nhiên nên không nói ra, nhưng nếu nó sai thì cả lập luận đổ. Cách tìm nhanh nhất: đặt luận điểm cạnh lý lẽ, rồi hỏi cần thêm câu gì ở giữa để lý lẽ dẫn được tới luận điểm.
Ví dụ: “Bạn ấy học trường chuyên, nên kiểu gì cũng làm tốt việc này.” Lý lẽ là học trường chuyên, kết luận là làm tốt việc này. Ở giữa có một câu không ai nói ra: học sinh trường chuyên làm tốt mọi việc, hoặc ít nhất làm tốt việc này. Khi nói ra thành lời, câu đó trông yếu hơn hẳn. Đó là sức mạnh của việc tìm giả định ngầm.
Ba bước lấp chỗ trống
Áp dụng cho bất kỳ lập luận nào bạn nghe hay tự viết:
- Viết lý lẽ và kết luận thành hai dòng. Ví dụ: Dòng 1, “Bài kiểm tra này nhiều câu trắc nghiệm.” Dòng 2, “Vì vậy không cần ôn kỹ.”
- Hỏi: cần câu gì ở giữa để dòng 1 dẫn tới dòng 2? Ở đây: “Câu trắc nghiệm thì đoán được, không cần hiểu bài.”
- Kiểm câu vừa tìm được. Nó đúng không, đúng trong trường hợp nào? Trắc nghiệm cũng có câu đòi hiểu sâu, và đoán thì rủi ro. Giả định lung lay, kết luận lung lay theo.
Mẹo: nếu tìm được nhiều câu có thể lấp chỗ trống, hãy chọn câu yếu nhất mà người nói vẫn phải chấp nhận. Đó thường là điểm đáng hỏi lại.
Giả định ngầm trong những câu nghe hằng ngày
Bảng dưới lấy những câu quen thuộc ở nhà, ở lớp và ở chỗ làm, chỉ ra câu không nói ra ở giữa.
| Câu nghe thấy | Giả định ngầm | Câu hỏi lại nhẹ nhàng |
|---|---|---|
| Con thức khuya học bài, chắc con chăm lắm | Thời gian học dài là học hiệu quả | Con học được những gì trong tối nay? |
| Sản phẩm này đắt hơn nên tốt hơn | Giá phản ánh chất lượng | Đắt hơn vì điều gì cụ thể? |
| Bạn ấy im lặng trong họp, chắc không có ý kiến | Ai có ý kiến cũng sẽ nói ra | Có cách nào để bạn ấy góp ý dễ hơn không? |
| Ngành này nhiều người học nên dễ xin việc | Nhiều người học là nhu cầu tuyển nhiều | Số người được tuyển mỗi năm so với số người ra trường thế nào? |
| Thầy giao ít bài tập nên thầy dễ | Ít bài tập là yêu cầu thấp | Bài kiểm tra của thầy đòi hỏi gì? |
Để ý rằng không phải giả định nào cũng sai. “Giá phản ánh chất lượng” đúng trong một số trường hợp. Việc tìm giả định không phải để bác bỏ, mà để biết lập luận đang dựa vào điều gì, rồi quyết định có tin điều đó không.
Vì sao giả định ngầm khó thấy?
Giả định ngầm khó thấy chính vì người nói thấy nó hiển nhiên. Nếu họ nghĩ nó cần chứng minh, họ đã nói ra rồi. Mà những gì ta thấy hiển nhiên thường đến từ kinh nghiệm riêng, từ môi trường mình lớn lên, từ những người xung quanh — vốn không giống với của người khác.
Đó cũng là lý do hai người tranh luận rất lâu mà không gặp nhau: họ đang dựa trên hai giả định khác nhau mà không ai nói ra. Một người cho rằng mục tiêu của việc học thêm là điểm số, người kia cho rằng mục tiêu là hiểu bài. Họ cãi nhau về chuyện có nên học thêm, trong khi chỗ khác nhau thật nằm ở mục tiêu.
Khi thấy một cuộc tranh luận cứ quay vòng, hãy thử hỏi: “Mình đang cùng muốn đạt điều gì?” Đôi khi chỉ cần đưa giả định ra ánh sáng, bất đồng tự nhỏ lại.
Tìm giả định ngầm trong chính lập luận của mình
Khó hơn tìm của người khác
Giả định của chính mình gần như vô hình với mình. Cách hiệu quả nhất là đưa lập luận cho một người có hoàn cảnh khác đọc: một người khác tuổi, khác nghề, khác vùng. Câu đầu tiên họ hỏi lại thường trỏ thẳng vào giả định bạn không thấy.
Thử đổi vai
Tưởng tượng mình là người sẽ chịu ảnh hưởng của quyết định nhưng không có mặt khi bàn. Với một đề xuất cho cả lớp, đó có thể là bạn ở xa trường, bạn phải đi làm thêm, bạn không có máy tính ở nhà. Lập luận nào không đứng được khi đổi vai thì đang dựa vào giả định chỉ đúng với một số người.
Viết ra rồi gạch đi
Khi viết một đề xuất, thêm một mục nhỏ “Điều em đang giả định”. Liệt kê ba điều. Việc này thoạt nghe như làm yếu đề xuất, nhưng người đọc thấy bạn đã nghĩ kỹ, và nếu một giả định sai, họ sẽ chỉ ra sớm thay vì đến lúc làm mới vỡ.
Hỏi về giả định mà không làm người kia khó chịu
Hỏi bằng tò mò. “Mình muốn hiểu thêm: vì sao bạn nghĩ học trường chuyên thì làm tốt việc này?” nghe khác hẳn “bạn đang giả định sai”.
Đưa ra một trường hợp ngược. “Mình biết có bạn không học chuyên mà làm việc này rất giỏi, nên mình tò mò điều gì quyết định.” Trường hợp ngược mời người kia tự nhìn lại giả định.
Thừa nhận giả định của mình trước. “Mình đang nghĩ là mọi người đều có máy tính ở nhà, có đúng không?” Khi bạn mở đầu, người kia dễ làm theo.
Không biến thành bài giảng. Một câu hỏi là đủ. Hỏi dồn ba bốn giả định cùng lúc khiến người kia có cảm giác bị chất vấn.
Bài tập tuần này
Mỗi ngày dành năm phút, ghi vào một cuốn sổ nhỏ:
- Một câu bạn nghe được trong ngày có dạng “vì… nên…”.
- Câu ở giữa mà người nói không nói ra.
- Đánh giá ngắn: giả định đó đúng luôn, đúng một phần, hay khó nói?
- Một câu hỏi lại nhẹ nhàng bạn có thể dùng.
Sau một tuần, bạn sẽ có bảy giả định. Đọc lại và để ý: có loại giả định nào lặp lại nhiều không? Rất nhiều người phát hiện xung quanh mình hay giả định “nhiều người làm thì đúng” hoặc “tốn nhiều công thì hiệu quả”. Biết điều đó giúp bạn nghe ra chúng nhanh hơn.
Giả định ngầm trong bài đọc hiểu và bài nghị luận
Khi đọc một văn bản nghị luận
Các câu hỏi đọc hiểu thường hỏi quan điểm của tác giả và lý lẽ tác giả đưa ra. Đi thêm một bước: tác giả đang coi điều gì là hiển nhiên? Một bài khuyên giới trẻ nên đọc sách giấy thay vì đọc trên màn hình có thể ngầm giả định rằng đọc trên màn hình luôn kém tập trung hơn. Nhận ra giả định này giúp bạn trả lời các câu hỏi bày tỏ ý kiến sâu hơn hẳn, vì bạn bàn vào chỗ móng chứ không chỉ nhắc lại lý lẽ.
Khi tự viết đoạn nghị luận
Trước khi nộp, đọc lại câu lý lẽ chính và hỏi: người đọc có cần đồng ý với điều gì khác thì mới đồng ý với câu này không? Nếu có, viết điều đó ra thành một vế câu và đưa căn cứ cho nó. Đoạn văn dài thêm vài chữ nhưng vững hơn rất nhiều, và người chấm thấy rõ bạn đã nghĩ tới chỗ dễ bị phản bác.
Khi làm việc nhóm
Đầu mỗi dự án, dành năm phút để mỗi người nói một điều mình đang mặc định: ai làm phần nào, hạn chót là lúc nào, sản phẩm cuối trông ra sao. Rất nhiều xích mích giữa chừng đến từ những điều cả nhóm tưởng đã thống nhất mà thật ra mỗi người hiểu một kiểu.
Câu hỏi thường gặp
Giả định ngầm và tiền đề ẩn có giống nhau không?
Gần như giống nhau. Cả hai chỉ điều cần đúng để lý lẽ dẫn được tới kết luận nhưng không được nói ra. Tiền đề ẩn là cách gọi hay gặp trong sách logic.
Giả định ngầm lúc nào cũng sai à?
Không. Nhiều giả định đúng và hợp lý. Tìm ra chúng là để biết lập luận đang dựa vào đâu, rồi tự quyết có chấp nhận điều đó không.
Làm sao tìm giả định trong lập luận của chính mình?
Đưa cho người có hoàn cảnh khác đọc, hoặc tưởng tượng mình là người chịu ảnh hưởng mà không có mặt. Câu hỏi đầu tiên của họ thường chỉ đúng giả định bạn bỏ sót.
Học sinh có cần học tìm giả định ngầm không?
Có ích, nhất là khi làm bài đọc hiểu và nghị luận. Bắt đầu với câu đơn giản trong đời sống, rồi chuyển sang đoạn văn dài hơn.
Có nên chỉ ra giả định của sếp hay thầy cô không?
Có thể, nếu hỏi bằng tò mò và vào lúc phù hợp, thường là nói riêng. Đặt câu hỏi giúp làm rõ hơn là khẳng định họ đang giả định sai.
Một lập luận có thể có nhiều giả định ngầm không?
Có, thường là vậy. Hãy tìm giả định quan trọng nhất, tức điều mà nếu sai thì kết luận đổ, thay vì liệt kê mọi thứ.