Trẻ học lập luận tốt nhất qua những điều chính mình muốn: khi con xin gì, cha mẹ hỏi “vì sao con muốn” và “có chuyện gì cho thấy như vậy”, rồi thật sự cân nhắc câu trả lời. Con học được rằng lý lẽ tốt có tác dụng, và sẽ tự dùng nó.
Nhiều cha mẹ lo dạy con lập luận sẽ làm con hay cãi. Thực tế thường ngược lại: trẻ biết nêu lý do sẽ ít ăn vạ hơn, vì con có cách khác để đạt điều mình muốn. Phần dưới gợi ý câu hỏi theo từng lứa tuổi, cách xử lý khi con bất đồng với cha mẹ, và những điều nên tránh để việc rèn không biến thành áp lực.
Câu hỏi phù hợp theo từng lứa tuổi
Mỗi lứa tuổi tập được một phần khác nhau của lập luận. Bảng dưới là gợi ý, không phải mốc phải đạt; mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng.
| Lứa tuổi | Tập điều gì | Câu hỏi cha mẹ dùng |
|---|---|---|
| Mẫu giáo | Nói ra điều mình muốn và một lý do | Con muốn gì? Vì sao con thích cái đó? |
| Đầu tiểu học | Đưa một chuyện cụ thể làm căn cứ | Có lần nào con thấy như vậy chưa? |
| Cuối tiểu học | Nghĩ đến ý của người khác | Nếu là em con, em sẽ nghĩ sao? |
| Trung học cơ sở | Cân nhắc hai phía, đề xuất cách thử | Mặt được và mặt chưa được là gì? Mình thử thế nào? |
| Trung học phổ thông | Lập luận cho quyết định lớn của bản thân | Con đã tìm hiểu những gì? Còn điều gì chưa chắc? |
Khi con xin một điều gì đó
Đừng trả lời có hay không ngay
Khi con xin thêm nửa tiếng xem phim hoạt hình, câu “không được” hay “ừ, xem đi” đều bỏ lỡ cơ hội. Thay vào đó: “Con nói cho bố mẹ nghe vì sao hôm nay con muốn xem thêm nhé.” Con có thể nói vì tập phim đang dở, vì bài tập đã xong sớm. Đó là lý lẽ.
Cân nhắc thật
Nếu lý do hợp lý, đồng ý và nói rõ: “Con đã làm xong bài nên bố mẹ đồng ý.” Nếu không, giải thích lý do của mình: “Bố mẹ hiểu con muốn xem hết tập, nhưng đã đến giờ ngủ, mai con còn đi học sớm.” Con thấy hai bên đều nêu lý do, và quyết định dựa vào lý do chứ không vào ai to tiếng hơn.
Khen cách nói, không khen kết quả
Khi con đưa được lý do tốt, kể cả khi bố mẹ vẫn không đồng ý, ghi nhận: “Con nói rõ lý do, bố mẹ nghe dễ hiểu.” Câu này khuyến khích cách lập luận, không phải khuyến khích việc xin được.
Khi con bất đồng với cha mẹ
Con bất đồng là dấu hiệu con đang nghĩ bằng đầu của mình, đó là điều tốt. Vấn đề chỉ là cách bất đồng. Nếu con cãi lại bằng giọng gay gắt, cha mẹ có thể nói: “Bố mẹ muốn nghe ý con, nhưng con nói chậm lại và nói lý do nhé.” Tách rõ giọng điệu khỏi nội dung giúp con hiểu mình không bị cấm có ý kiến, chỉ cần nói cho đúng cách.
Với trẻ lớn hơn, cha mẹ có thể thử nhắc lại ý con trước khi đáp: “Con muốn đi chơi với bạn tối thứ Bảy vì cả nhóm đã hẹn từ trước, đúng không?” Con thấy được lắng nghe, và học luôn cách nhắc lại ý người khác khi chính con phản biện.
Cũng có lúc cha mẹ cần giữ quyết định dù con có lý lẽ, vì những lý do an toàn hoặc những điều con chưa đủ thông tin để cân nhắc. Khi đó, nói thẳng: “Lần này bố mẹ quyết, vì lý do này. Con có quyền không đồng ý, và mình sẽ nói lại khi con lớn hơn.” Trung thực về quyền quyết định tốt hơn giả vờ để con thắng.
Chuyện trong nhà dùng để rèn được
Không cần phiếu bài tập hay giờ học riêng. Những chuyện nhỏ sau đều là dịp để con tập:
- Chọn món ăn cuối tuần: mỗi người nêu một món và một lý do.
- Chia việc nhà: con đề xuất cách chia và giải thích vì sao công bằng.
- Chọn quà sinh nhật cho ông bà: con nghĩ ông bà sẽ thích gì và căn cứ vào đâu.
- Đi đường nào về quê: so hai đường, mỗi đường được gì và mất gì.
- Xem một quảng cáo: hỏi con quảng cáo muốn mình mua vì lý do gì, lý do đó có đủ không.
Những chuyện này có hệ quả thật trong nhà, nên con quan tâm và nghĩ nghiêm túc hơn so với bài tập giả định.
Những điều nên tránh
Không chấm điểm lý lẽ của con. Đừng nói “lý do này được bảy điểm” hay so với anh chị em. Mục tiêu là con quen nghĩ, không phải thi đua.
Không dán nhãn. “Con lý sự lắm”, “con cãi giỏi thế” dù nói đùa vẫn có thể khiến con thấy việc nêu lý do là xấu, hoặc ngược lại thấy cãi thắng là đáng tự hào.
Không bắt con lập luận khi đang buồn hay mệt. Lúc con khóc vì bị bạn trêu, con cần được an ủi, không cần được hỏi “vì sao con nghĩ vậy”.
Không dùng lý lẽ của con để trêu. Kể lại lý do ngây ngô của con cho người khác cười làm con ngại nói lần sau.
Không hứa rồi không giữ. Nếu đã nói “con đưa lý do hợp lý thì bố mẹ đồng ý”, hãy giữ lời. Nếu không, con học được rằng lý lẽ không có tác dụng.
Cha mẹ làm mẫu quan trọng hơn lời dạy
Trẻ học cách lập luận chủ yếu bằng cách nghe người lớn lập luận. Khi cha mẹ đưa ra một quyết định trong nhà, nói kèm lý do: “Tháng này nhà mình bớt ăn ngoài vì cần để dành sửa xe.” Khi cha mẹ bất đồng với nhau về chuyện nhỏ, nếu được, hãy để con thấy hai người nêu lý do và đi đến thoả thuận một cách bình tĩnh.
Cha mẹ cũng có thể làm mẫu việc đổi ý: “Lúc đầu mẹ nghĩ đi đường này nhanh hơn, nhưng con nói đúng, đường kia ít tắc hơn.” Câu này dạy con một điều quý: đổi ý khi gặp lý lẽ tốt hơn không phải là thua.
Theo dõi tiến bộ của con mà không chấm điểm
Thay vì đánh giá, cha mẹ có thể để ý những thay đổi nhỏ qua vài tháng:
- Con tự nêu lý do khi xin điều gì, không cần hỏi.
- Con kể một chuyện cụ thể để giải thích ý của mình.
- Con hỏi lại “vì sao” khi cha mẹ đưa ra quyết định, bằng giọng bình thường.
- Con đổi ý khi nghe lý do hợp lý.
Mỗi trẻ có nhịp riêng; có em tiến bộ nhanh ở phần này, chậm ở phần khác. Điều quan trọng là những cuộc nói chuyện như vậy diễn ra đều đặn trong nhà.
Một cuộc nói chuyện mẫu
Con lớp ba về nhà nói muốn nuôi một chú chó. Thay vì từ chối ngay vì lo tốn công, mẹ hỏi: “Con muốn nuôi chó vì sao?” Con đáp vì bạn cùng lớp có chó và rất vui. Mẹ ghi nhận rồi hỏi tiếp: “Nuôi chó thì ai cho ăn, ai dắt đi dạo mỗi ngày?” Con nghĩ một lúc, nói con sẽ làm. Mẹ hỏi: “Có việc gì con đã làm đều mỗi ngày chưa, để bố mẹ thấy con làm được?”
Cuộc nói chuyện có thể kết thúc bằng một thoả thuận thử: một tháng con tự tưới cây và cho cá ăn đúng giờ, cuối tháng cả nhà bàn lại. Dù kết quả là có nuôi hay không, con đã đi qua đủ các bước: nêu điều mình muốn, đưa lý do, nghĩ tới phía bên kia, và chứng minh bằng việc làm.
Câu hỏi thường gặp
Dạy con lập luận có làm con hay cãi lại không?
Thường ngược lại. Trẻ biết nêu lý do có cách khác để đạt điều mình muốn ngoài ăn vạ. Điều cần là dạy kèm cách nói lịch sự và chấp nhận khi lý do chưa đủ.
Trẻ mấy tuổi bắt đầu tập lập luận được?
Từ mẫu giáo, trẻ đã tập nói điều mình muốn và một lý do. Những phần khó hơn như cân nhắc hai phía phù hợp từ cuối tiểu học trở lên.
Khi con có lý mà cha mẹ vẫn không đồng ý thì nói sao?
Ghi nhận lý lẽ của con, rồi nói rõ lý do của cha mẹ, chẳng hạn chuyện an toàn hay giờ giấc. Trung thực rằng lần này cha mẹ quyết, và sẽ bàn lại khi con lớn hơn.
Có nên cho con tham gia các câu lạc bộ tranh biện không?
Có thể có ích nếu con thích và không bị áp lực thắng thua. Nhưng chuyện trong nhà hằng ngày vẫn là nơi con tập nhiều nhất.
Con nói lý do ngây ngô thì cha mẹ phản ứng thế nào?
Nghe nghiêm túc, hỏi thêm một câu để con nghĩ tiếp, tránh cười hay kể lại cho người khác. Lý do ngây ngô là bước đầu bình thường của việc tập nghĩ.
Cha mẹ bận thì làm sao rèn cho con được?
Không cần thời gian riêng. Mỗi khi con xin gì hoặc cả nhà cần quyết định chuyện nhỏ, hỏi con một câu vì sao là đủ. Đều đặn quan trọng hơn dài.