Muốn một chương sách thật sự ở lại, đừng đọc thẳng từ trang đầu. Hãy khảo sát khung chương, đổi các tiêu đề thành câu hỏi, đọc để tìm câu trả lời, gấp sách nhắc lại bằng lời mình, rồi xem lại chỗ hổng. Năm bước mất thêm chừng mười phút.
Cách làm này có tên tiếng Anh là SQ3R, gồm năm chữ đầu của khảo sát, hỏi, đọc, nhắc lại và xem lại. Tên gọi không quan trọng. Điều quan trọng là nó biến việc đọc từ chỗ để chữ trôi qua mắt thành chỗ có việc cụ thể phải làm ở mỗi đoạn.
Vì sao đọc thẳng một mạch lại dễ quên?
Khi đọc thẳng, đầu bạn không biết thông tin nào quan trọng, nên đối xử với mọi câu như nhau. Đoạn ví dụ vui được nhớ, còn định nghĩa khô khan nằm ngay trước đó thì trượt mất. Đến cuối chương, cái đọng lại thường là cảm giác đã đọc xong chứ không phải nội dung.
Thêm một lý do nữa: mắt có thể chạy hết trang trong khi đầu nghĩ việc khác. Nếu không có câu hỏi để tìm, bạn không có cách nào nhận ra mình vừa đọc mà không hiểu. Năm bước dưới đây đặt sẵn những điểm dừng để tự kiểm tra.
Năm bước đọc một chương
Năm bước đi theo thứ tự, mỗi bước có một việc rõ ràng. Lần đầu sẽ thấy chậm; sau vài chương, khảo sát và đặt câu hỏi gần như thành phản xạ.
Bước 1: Khảo sát trong hai, ba phút
Xem tên chương, các tiêu đề mục, hình, bảng, phần tóm tắt và câu hỏi cuối chương nếu có. Mục tiêu là biết chương đi qua những trạm nào, chưa cần hiểu từng trạm. Nhiều sách giáo khoa có câu hỏi cuối bài: đọc chúng trước là biết người soạn muốn bạn mang về điều gì.
Bước 2: Đổi tiêu đề thành câu hỏi
Mục tên “Quang hợp ở thực vật” trở thành “Quang hợp xảy ra ở đâu, cần gì, tạo ra gì?”. Mục “Nguyên nhân của phong trào” thành “Vì sao phong trào nổ ra lúc đó?”. Viết câu hỏi ra lề vở hoặc giấy nhớ. Một câu hỏi tốt cho bạn lý do để đọc.
Bước 3: Đọc từng mục để trả lời
Đọc một mục, chỉ một mục, với câu hỏi trong đầu. Gặp câu trả lời thì đánh dấu nhẹ. Đừng tô kín trang: nếu cả trang đều vàng thì không có gì nổi lên nữa.
Bước 4: Gấp sách và nhắc lại
Hết mỗi mục, gấp sách, trả lời câu hỏi của mục đó bằng lời của mình, nói thành tiếng hoặc viết hai, ba dòng. Đây là bước làm nên khác biệt. Không trả lời được thì mở sách đọc lại đúng mục đó, không đọc lại cả chương.
Bước 5: Xem lại cả chương
Khi xong hết các mục, nhìn lại danh sách câu hỏi, trả lời lướt từng câu, rồi tự hỏi các mục nối với nhau thế nào. Bước này mất năm phút nhưng giúp các mảnh rời ghép thành một bức tranh.
Câu hỏi mẫu cho từng loại mục
Không phải tiêu đề nào cũng dễ đổi thành câu hỏi. Bảng dưới gợi ý cách đổi theo kiểu nội dung hay gặp trong sách giáo khoa và sách chuyên môn.
| Kiểu mục | Ví dụ tiêu đề | Câu hỏi nên đặt |
|---|---|---|
| Khái niệm | Mật độ dân số | Mật độ dân số là gì, tính thế nào, dùng để làm gì? |
| Quá trình | Vòng tuần hoàn của nước | Gồm những giai đoạn nào, giai đoạn nào dẫn tới giai đoạn nào? |
| Sự kiện | Một cuộc khởi nghĩa | Ai, khi nào, vì sao, kết quả và ý nghĩa ra sao? |
| Quy tắc, định luật | Định luật về lực | Phát biểu thế nào, áp dụng khi nào, có ngoại lệ gì? |
| So sánh | Hai kiểu khí hậu | Giống nhau ở đâu, khác nhau ở những tiêu chí nào? |
Khi đã quen, bạn sẽ thấy câu hỏi kiểu “vì sao” và “khác nhau ở đâu” thường khó trả lời nhất, và cũng là phần hay xuất hiện trong bài kiểm tra.
Áp dụng với sách chuyên môn và tài liệu công việc
Với người đi làm, chương sách có khi là một báo cáo dài hay một tài liệu hướng dẫn quy trình. Bước khảo sát vẫn vậy, nhưng câu hỏi nên gắn với việc của bạn: phần này thay đổi gì trong cách mình làm, có số liệu nào mình phải dùng, có việc nào mình phải làm khác đi.
Một tình huống hay gặp: nhân viên mới được giao đọc sổ tay vận hành cả trăm trang trong tuần đầu. Ai đọc thẳng thì đến thứ sáu nhớ mang máng. Ai khảo sát trước, chọn ra năm mục dính tới việc mình, đổi thành câu hỏi và nhắc lại cuối mỗi buổi thì đến tuần hai đã tự xử lý được việc thường ngày mà ít phải hỏi lại.
Những biến tấu không cần làm
Năm bước dễ bị làm phình ra thành một nghi thức nặng nề. Giữ nó gọn thì mới duy trì được.
Không cần chép lại cả đoạn. Chép nguyên văn tốn thời gian và không buộc đầu phải xử lý. Nhắc lại bằng lời mình mới là bước làm việc thật.
Không cần tô màu theo mã. Bốn, năm màu bút cho bốn, năm loại thông tin nghe khoa học nhưng dễ biến thành việc trang trí. Một màu đánh dấu câu trả lời là đủ.
Không cần làm đủ năm bước cho mọi thứ. Bài báo giải trí, truyện đọc thư giãn không cần quy trình này. Dành nó cho chương bạn phải hiểu và dùng.
Phụ huynh làm cùng con thế nào?
Năm bước này dễ dạy cho con hơn nhiều so với những lời khuyên chung chung như “đọc kỹ vào”. Điều phụ huynh cần là kiên nhẫn trong vài tuần đầu.
Với con cấp 2
Ngồi cạnh con trong buổi đầu, cùng khảo sát chương và để con tự đổi tiêu đề thành câu hỏi. Phụ huynh không cần biết đáp án; chỉ cần hỏi lại câu con vừa đặt sau khi con đọc xong mục đó. Việc được ai đó hỏi lại khiến bước nhắc lại trở nên tự nhiên, không còn là việc phải nhớ làm.
Với con cấp 3
Học sinh cấp 3 thường không muốn bố mẹ ngồi cạnh. Phụ huynh có thể chỉ gợi ý cách làm một lần, rồi thỉnh thoảng hỏi một câu nhẹ như “chương này nói gì vậy con”. Nghe con giải thích lại vài câu đã đủ để con tự thấy mình hiểu đến đâu.
Những điều nên tránh
Đừng biến bước nhắc lại thành buổi tra hỏi hay so con với bạn khác. Khi con trả lời chưa được, câu phù hợp là “mình mở lại mục đó xem nhé”, không phải nhận xét về khả năng của con. Mục tiêu là giúp con có thói quen tự kiểm, không phải để người lớn đánh giá.
Tự kiểm sau một chương: bạn đã hiểu đến đâu?
Thay vì chấm điểm mình, hãy trả lời trung thực mấy câu sau khi đọc xong. Câu nào trả lời chưa được là chỗ cần quay lại.
- Nói được chương có mấy phần và mỗi phần trả lời câu hỏi gì.
- Giải thích được khái niệm chính cho một người chưa học, không nhìn sách.
- Nêu được một ví dụ của riêng mình, không lấy ví dụ trong sách.
- Chỉ ra được một chỗ mình còn mơ hồ và viết nó thành câu hỏi để hỏi thầy cô hoặc tìm thêm.
Câu cuối hay bị coi nhẹ. Biết rõ mình chưa hiểu chỗ nào đã là một nửa của việc hiểu, và một câu hỏi cụ thể luôn dễ được giải đáp hơn câu “em không hiểu bài”.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp SQ3R là gì?
Đó là cách đọc một chương sách theo năm bước: khảo sát khung chương, đặt câu hỏi từ tiêu đề, đọc để tìm câu trả lời, nhắc lại bằng lời mình, và xem lại toàn bộ. Mục đích là biến việc đọc thành việc có mục tiêu rõ.
Đọc theo năm bước có lâu hơn đọc bình thường không?
Lần đầu mỗi chương mất thêm chừng mười phút. Nhưng vì ít phải đọc lại từ đầu và nhớ lâu hơn, tổng thời gian cho một chương thường không tăng, có khi còn giảm.
Học sinh lớp mấy dùng được cách này?
Học sinh cấp 2 trở lên dùng được trọn vẹn. Với học sinh tiểu học, phụ huynh có thể làm cùng con hai bước đơn giản: xem tranh trước và hỏi con đoạn vừa đọc kể chuyện gì.
Nếu chương sách không có tiêu đề mục thì sao?
Tự chia chương thành từng khúc theo ý, đặt cho mỗi khúc một tên ngắn ở lề sách, rồi đổi tên đó thành câu hỏi. Việc tự chia cũng giúp bạn hiểu bố cục hơn.
Có nên ghi câu trả lời vào vở không?
Nên ghi ngắn, vài dòng cho mỗi câu hỏi, bằng lời mình. Phần ghi này dùng lại rất tốt khi ôn tập, vì nó đã ở dạng hỏi và đáp.