Đọc cuốn sách khó: ba lượt đọc và cách sống chung với chỗ chưa hiểu

Sách khó nên đọc ba lượt với ba mục đích khác nhau: lượt đầu đi hết để thấy toàn cảnh, kể cả chỗ chưa hiểu; lượt hai đọc kỹ từng chương; lượt ba quay lại những chỗ đã đánh dấu. Đừng dừng hẳn ở trang đầu tiên bạn bị tắc.

Ai từng mở một cuốn sách triết học, một giáo trình kinh tế hay một tác phẩm kinh điển đều biết cảm giác đọc ba trang mà không giữ được gì. Phản ứng thường gặp là đọc lại trang đó, rồi đọc lại lần nữa, rồi gấp sách. Vấn đề không nằm ở trí thông minh, mà ở chiến thuật đọc.

Vì sao đọc lại một trang nhiều lần thường không giúp được?

Một trang khó thường khó vì nó dựa vào thứ chưa xuất hiện: một khái niệm tác giả sẽ giải thích ở chương sau, một ví dụ ở cuối sách, hoặc một bối cảnh mà người đọc cùng thời tác giả đã biết. Đọc lại trang đó mười lần vẫn thiếu đúng mảnh cần thiết.

Tác giả viết sách theo một mạch đã có sẵn trong đầu họ. Người đọc lần đầu chưa có mạch đó. Vì vậy cách hợp lý là đi hết một lượt để lấy mạch, rồi mới quay lại từng chỗ. Nhiều đoạn tối nghĩa ở lượt đầu tự sáng ra ở lượt hai mà không cần làm gì thêm.

Cũng nên phân biệt hai loại khó. Loại thứ nhất là khó vì ý sâu: câu chữ rõ ràng nhưng ý tưởng cần thời gian nghiền ngẫm. Loại thứ hai là khó vì cách viết: câu dài, nhiều mệnh đề lồng nhau, thuật ngữ dày đặc. Với loại thứ hai, một mẹo nhỏ là tách câu dài thành vài câu ngắn ngay ngoài lề, tìm chủ ngữ và động từ chính trước, phần còn lại sẽ dễ theo hơn.

Ba lượt đọc, ba mục đích

Không phải sách nào cũng cần ba lượt trọn vẹn. Nhưng với sách bạn thật sự muốn hiểu, chia việc đọc thành nhiều lượt luôn nhẹ hơn cố hiểu hết ngay lần đầu.

Lượt một: đi hết, không dừng lâu

Đọc với tốc độ vừa phải, gặp chỗ không hiểu thì đánh một dấu hỏi nhỏ ngoài lề rồi đi tiếp. Mục tiêu là trả lời được: sách bàn về vấn đề gì, tác giả muốn chứng minh điều gì, sách chia mấy phần. Chấp nhận hiểu chừng một nửa. Với sách dày, lượt này có thể chỉ là đọc phần mở đầu, câu đầu mỗi đoạn và phần kết của mỗi chương.

Lượt hai: đọc kỹ từng chương

Bây giờ đã có bản đồ, đọc chậm từng chương. Cuối mỗi chương viết vài dòng: chương này nói gì, liên quan đến luận điểm chính thế nào. Gặp khái niệm then chốt thì ghi định nghĩa theo cách hiểu của mình, kèm số trang.

Lượt ba: quay về những dấu hỏi

Lật lại những chỗ đánh dấu ở lượt một. Nhiều chỗ giờ đã hiểu, gạch đi. Chỗ nào vẫn tối thì viết thành câu hỏi cụ thể. Lượt này thường ngắn, nhưng là lúc bạn biết chính xác mình còn vướng ở đâu.

Đánh dấu chỗ tắc thế nào để còn dùng lại được?

Một hệ ký hiệu nhỏ, giữ cố định từ đầu đến cuối sách, giúp lượt đọc sau đi nhanh hơn rất nhiều. Đừng dùng quá bốn ký hiệu.

Với sách mượn hoặc sách thư viện, dùng giấy nhớ dán mép trang với cùng các ký hiệu. Đừng viết lên sách không phải của mình.

Khi nào nên tìm sách dẫn đường?

Đọc thêm sách dẫn đường không phải là gian lận. Người nghiên cứu lâu năm cũng đọc sách nhập môn trước khi vào tác phẩm gốc của một lĩnh vực mới.

Khi tắc ở cùng một khái niệm nhiều lần. Có thể cuốn sách giả định bạn đã biết khái niệm đó. Tìm một sách nhập môn hoặc giáo trình phổ thông của lĩnh vực đó, đọc đúng phần cần, rồi quay lại.

Khi sách là bản dịch khó đọc. Đôi khi khó nằm ở bản dịch chứ không ở ý. Nếu đọc được ngoại ngữ, đối chiếu vài câu then chốt với bản gốc hoặc một bản dịch khác.

Khi sách viết trong bối cảnh xa lạ. Sách viết cách đây vài thế kỷ hoặc ở một nền văn hoá khác cần biết đôi chút về thời đại và người viết. Một bài giới thiệu ngắn về tác giả thường đủ mở khoá.

Một tình huống thường gặp

Một sinh viên năm hai được giao đọc một tác phẩm kinh điển về kinh tế. Tuần đầu cô đọc kỹ từng câu, sau hai tuần mới qua được ba chương, mệt và bắt đầu bỏ. Đổi cách, cô đọc lượt một hết cả sách trong năm buổi, mỗi buổi một tiếng, chấp nhận nhiều dấu hỏi. Đến lượt hai, cô thấy chương đầu tiên khó vì nó giới thiệu một khái niệm mà chương bốn mới giải thích bằng ví dụ.

Chuyện này không hiếm. Nhiều sách khó có cấu trúc đi từ trừu tượng xuống cụ thể. Người đọc nào kẹt ở phần trừu tượng đầu sách thì không bao giờ đến được phần ví dụ đã chờ sẵn ở phía sau.

Nói về sách để hiểu sâu hơn

Đọc một mình thì dễ tưởng mình đã hiểu. Khi phải nói hoặc viết cho người khác, cách hiểu của bạn được thử thách thật sự.

Kể lại cho một người khác

Sau mỗi chương quan trọng, thử kể lại cho bạn bè, người nhà hay đồng nghiệp trong năm phút. Người nghe không cần biết gì về chủ đề. Chính việc phải sắp xếp ý cho người ngoài hiểu sẽ lộ ra chỗ bạn còn mù mờ: đến đoạn nào bạn bắt đầu nói vòng vo, đó là đoạn cần đọc lại.

Đọc cùng một nhóm nhỏ

Hai, ba người cùng đọc một cuốn, mỗi tuần gặp nhau một lần để bàn một phần, là cách nhiều người dùng để đi hết những cuốn sách dày. Mỗi người mang theo một câu hỏi và một đoạn mình thấy đáng bàn. Nhóm không cần người dẫn giỏi; chỉ cần lịch gặp đều và mọi người đọc cùng tiến độ.

Viết một đoạn trả lời tác giả

Cuối mỗi phần lớn, viết một đoạn ngắn: tác giả nói gì, bạn đồng ý ở đâu, chưa thuyết phục ở đâu. Không cần viết hay. Việc phải nêu quan điểm buộc bạn hiểu đúng lập luận trước, vì không thể phản bác một điều mình chưa hiểu.

Những điều không cần làm khi đọc sách khó

Đọc sách khó đã đủ mệt, đừng tự thêm gánh nặng.

• Không cần tra mọi từ lạ ngay lúc gặp. Đánh dấu, đọc tiếp, tra sau khi xong chương, chỉ tra từ xuất hiện nhiều lần.
• Không cần hiểu hết mới được nói là đã đọc. Hiểu được luận điểm chính và vài chương then chốt là một kết quả thật.
• Không cần đọc liền một mạch. Mỗi buổi ba mươi đến sáu mươi phút, đều đặn, thường hiệu quả hơn một buổi dài vắt sức.
• Không cần ép mình đọc tiếp một cuốn không phục vụ mục đích của bạn. Bỏ một cuốn sách là quyền của người đọc.

Cách tự thấy tiến bộ: so số dấu hỏi còn lại sau lượt ba với lượt một. Khi phần lớn dấu hỏi đã được gạch, bạn đã thật sự đọc cuốn sách đó, dù chưa hiểu hết.

Câu hỏi thường gặp