Muốn đọc đề không sót ý, hãy tách đề thành ba phần trước khi làm: dữ kiện cho sẵn, yêu cầu phải làm và điều kiện đi kèm. Khoanh động từ yêu cầu, gạch chân điều kiện, rồi đọc lại đề một lần nữa trước khi nộp bài.
Ai từng chấm bài đều thấy cùng một cảnh: bài làm đúng, trình bày đẹp, nhưng trả lời một câu hỏi khác với câu đề hỏi. Đề bảo làm tròn đến hàng phần mười thì để nguyên; đề hỏi hai nguyên nhân thì viết một; đề bảo phân tích thì kể lại. Đó là điểm mất oan, và đọc đề đúng cách có thể chặn phần lớn.
Ba phần của một đề bài
Mọi đề, từ bài toán lớp sáu đến câu hỏi tự luận cấp ba, đều có thể tách thành ba phần. Đánh dấu mỗi phần một kiểu cho dễ nhìn.
| Phần | Là gì | Cách đánh dấu | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Dữ kiện | Thông tin đề cho sẵn | Gạch chân một nét | Số đo, tên nhân vật, đoạn trích, mốc thời gian |
| Yêu cầu | Việc bạn phải làm | Khoanh tròn động từ | Tính, chứng minh, so sánh, phân tích, nêu, giải thích |
| Điều kiện | Ràng buộc về cách làm hay cách trình bày | Đóng khung | Làm tròn, đơn vị, số lượng ý, độ dài, “không dùng máy tính” |
Phần dễ bị bỏ nhất là điều kiện, vì nó thường nằm ở cuối câu hoặc trong ngoặc đơn. Đề toán hay có “kết quả làm tròn đến…”, đề văn có “khoảng 200 chữ”, đề tiếng Anh có “không quá 50 từ”. Thiếu một điều kiện là mất phần điểm dành cho nó dù nội dung đúng.
Động từ yêu cầu cho biết phải làm đến đâu
Cùng một nội dung nhưng động từ khác nhau thì độ sâu phải khác nhau. Đây là chỗ học sinh hay trả lời “trật tầm”: đề bảo giải thích mà chỉ nêu, đề bảo nêu mà viết dài lan man.
Nêu, kể tên. Chỉ cần liệt kê đúng và đủ, không cần giải thích dài.
Trình bày, mô tả. Nói lại có thứ tự, có chi tiết, nhưng chưa cần đánh giá.
Giải thích. Phải trả lời được câu “vì sao”, có quan hệ nguyên nhân và kết quả.
So sánh. Phải nói cả giống và khác, theo cùng tiêu chí cho hai bên.
Phân tích. Chia vấn đề thành các mặt, nói rõ từng mặt và mối liên hệ giữa chúng.
Đánh giá, nhận xét. Phải có ý kiến của bạn, kèm lý lẽ và dẫn chứng.
Đọc đề hai lượt: mỗi lượt một việc
Đọc đề một lượt rồi lao vào làm là thói quen phổ biến nhất, đặc biệt khi thấy đề quen. Đề quen là đề nguy hiểm nhất, vì mắt tự điền vào phần mình tưởng là có.
Lượt một: hiểu đề nói về gì
Đọc trọn đề một lần với tốc độ bình thường, không cầm bút. Mục tiêu là biết đây là dạng bài gì, thuộc phần kiến thức nào. Với đề có nhiều câu, lượt này giúp bạn chọn thứ tự làm hợp lý.
Lượt hai: đánh dấu ba phần
Cầm bút, đọc chậm từng cụm, gạch dữ kiện, khoanh yêu cầu, đóng khung điều kiện. Với đề có nhiều yêu cầu nhỏ, đánh số chúng ngay trên đề: a, b, c. Khi làm bài, mỗi lần xong một yêu cầu thì đánh dấu đã làm.
Trước khi nộp: đọc lại đề, không đọc lại bài
Nhiều người soát bài bằng cách đọc lại bài làm, nhưng lỗi sót yêu cầu không lộ ra khi đọc bài. Hãy đọc lại đề, từng yêu cầu một, và chỉ vào chỗ trong bài đã trả lời nó. Yêu cầu nào không chỉ được là yêu cầu bị sót.
Những bẫy đề hay gặp
Bẫy phủ định: “Ý nào sau đây không đúng”, “trừ trường hợp nào”. Mắt người đọc vội thường bỏ qua chữ “không”. Khoanh tròn chữ phủ định ngay lượt đọc thứ hai.
Bẫy đơn vị: dữ kiện cho bằng xăng-ti-mét, kết quả hỏi bằng mét; vận tốc cho theo giờ, thời gian cho theo phút. Ghi đơn vị bên cạnh mọi con số khi chép dữ kiện ra nháp.
Bẫy số lượng: “nêu hai nguyên nhân”, “chọn ba chi tiết”. Viết thiếu thì mất điểm, viết thừa nhiều khi cũng không được thêm, lại tốn thời gian.
Bẫy đề quen: đề có vẻ giống bài đã làm nhưng đổi một chi tiết, chẳng hạn hỏi chu vi thay vì diện tích, hỏi tác dụng của biện pháp tu từ thay vì gọi tên nó. Ở lớp thường gặp chuyện cả nhóm học sinh khá cùng sai một câu chỉ vì đề giống bài mẫu đến chín phần.
Bẫy dữ kiện thừa: một số đề cố ý cho thêm thông tin không cần dùng để kiểm tra bạn có hiểu bài hay chỉ dùng hết mọi con số. Nếu làm xong mà còn dữ kiện chưa dùng, đừng hoảng; hãy kiểm lại xem yêu cầu có thật sự cần nó không, rồi mới quyết định.
Giúp trẻ nhỏ tập đọc đề
Thói quen đọc đề hình thành từ sớm. Phụ huynh không cần giảng kỹ thuật, chỉ cần giữ một câu hỏi lặp đi lặp lại.
Đọc to đề bài cùng con
Với học sinh tiểu học, đọc to đề và hỏi con “bài bảo mình làm gì” trước khi con cầm bút. Con nói lại được bằng lời mình thì mới bắt đầu.
Dùng câu hỏi gợi mở, không nói đáp án
Khi con làm sai vì sót đề, đừng chỉ ra ngay. Hỏi “con đọc lại câu cuối của đề xem bài hỏi gì” để con tự thấy. Lần sau con sẽ nhớ cách tự soát lâu hơn nhiều so với nghe người lớn nhắc.
Đọc đề theo đặc thù từng môn
Cách đọc ba phần dùng chung cho mọi môn, nhưng mỗi môn có kiểu bẫy riêng đáng để ý thêm.
Môn Toán và các môn tính toán
Chép dữ kiện ra nháp kèm đơn vị, viết rõ đề hỏi tìm gì bằng một ký hiệu. Với bài có hình, vẽ lại hình và ghi dữ kiện lên hình. Nhiều bài tưởng khó hoá ra chỉ vì bỏ sót một dữ kiện như “hai đường thẳng song song” nằm lặng lẽ giữa câu.
Môn Ngữ văn
Đề nghị luận hay có ba lớp: vấn đề cần bàn, phạm vi tư liệu và kiểu bài. Đề hỏi về một đoạn trích thì không bàn cả tác phẩm; đề yêu cầu cảm nhận một nhân vật thì không chuyển sang phân tích nghệ thuật cả bài. Viết một câu tóm đề vào nháp trước khi lập dàn ý.
Môn ngoại ngữ
Đọc kỹ phần hướng dẫn của từng phần, vì mỗi phần một cách làm: chọn đáp án, điền từ, viết lại câu giữ nguyên nghĩa. Chú ý số từ được phép dùng và dạng từ đề yêu cầu. Lỗi hay gặp là điền đúng từ nhưng sai dạng.
Các môn khoa học và xã hội
Đề hay hỏi kèm điều kiện về bối cảnh: trong giai đoạn nào, ở vùng nào, trong điều kiện thí nghiệm nào. Câu trả lời đúng kiến thức nhưng sai bối cảnh vẫn bị coi là chưa đạt.
Bảng tự soát trước khi nộp bài
Dành hai phút cuối giờ cho mấy câu dưới đây. Đây không phải chấm điểm mình, mà là soát những chỗ hay bị sót.
- Mỗi yêu cầu đã khoanh trên đề đều có phần trả lời tương ứng trong bài.
- Số lượng ý đúng như đề hỏi.
- Đơn vị và cách làm tròn đúng điều kiện.
- Các chữ phủ định trong đề đã được hiểu đúng.
- Độ dài bài viết nằm trong khoảng đề cho, nếu có.
Sau vài bài kiểm tra, hãy để ý xem lỗi sót đề của mình thường rơi vào loại nào. Mỗi người hay có một bẫy quen; biết bẫy của mình rồi thì chỉ cần soát kỹ đúng chỗ đó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đọc đề kỹ rồi mà vẫn sót ý?
Thường vì chỉ đọc một lượt và đọc với kỳ vọng sẵn, nhất là khi đề quen. Tách đề thành dữ kiện, yêu cầu, điều kiện và đọc lại đề trước khi nộp giúp bắt được phần lớn chỗ sót.
Nên đánh dấu trên đề như thế nào?
Gạch chân dữ kiện, khoanh tròn động từ yêu cầu, đóng khung điều kiện như làm tròn hay số lượng ý. Mỗi phần một kiểu để nhìn lại là thấy ngay.
Phân tích và trình bày khác nhau thế nào trong đề?
Trình bày là nói lại có thứ tự và chi tiết. Phân tích đòi hỏi chia vấn đề thành các mặt, nói rõ từng mặt và chỉ ra chúng liên hệ với nhau ra sao.
Đọc đề mất nhiều thời gian có thiệt không?
Hai lượt đọc đề thường chỉ mất một, hai phút mỗi câu lớn. So với điểm mất vì làm sai yêu cầu, đó là khoản đầu tư rất nhỏ và thường giúp làm bài nhanh hơn.
Làm sao để con nhỏ có thói quen đọc đề?
Trước khi con làm, hỏi con bài bảo làm gì và để con nói lại bằng lời mình. Khi con sót đề, gợi ý con đọc lại câu cuối thay vì chỉ ra lỗi.