Đọc trên màn hình vẫn có thể hiểu sâu nếu bạn dựng lại những điều kiện mà trang giấy cho sẵn: một chỗ đọc không bị chen ngang, tốc độ chậm có chủ ý, công cụ đánh dấu, và thói quen dừng lại nhắc ý sau mỗi phần. Văn bản quan trọng và dài thì cân nhắc in ra.
Nhiều người nhận ra mình đọc trên điện thoại cả ngày mà nhớ được rất ít. Màn hình không làm hỏng trí nhớ, nhưng thói quen gắn với màn hình — kéo nhanh, nhảy qua nhiều cửa sổ, thông báo hiện lên liên tục — kéo cách đọc về phía lướt. Mang cách đọc đó vào tài liệu học tập là mất phần hiểu sâu.
Màn hình và trang giấy khác nhau ở đâu khi đọc?
Các khác biệt dưới đây không có nghĩa bên nào tốt hơn tuyệt đối. Biết chúng để bù vào chỗ màn hình thiếu.
| Khía cạnh | Trang giấy | Màn hình | Cách bù khi đọc màn hình |
|---|---|---|---|
| Cảm giác vị trí | Biết mình đang ở đâu nhờ độ dày trang | Dễ mất phương hướng trong văn bản dài | Xem mục lục, ghi số trang hoặc tỉ lệ đã đọc |
| Chen ngang | Ít khi bị gián đoạn | Thông báo, tab khác, tin nhắn | Bật chế độ không làm phiền, đóng tab thừa |
| Thói quen tốc độ | Đọc theo dòng, theo trang | Hay kéo nhanh, đọc nhảy | Đọc theo từng đoạn, dừng có chủ ý |
| Đánh dấu | Bút viết thẳng lên lề | Cần dùng công cụ, dễ bỏ qua | Dùng chức năng tô sáng và ghi chú, giữ ít màu |
| Mỏi mắt | Ít hơn khi đủ sáng | Nhiều hơn khi đọc lâu | Nghỉ mắt định kỳ, chỉnh độ sáng và cỡ chữ |
Với trẻ nhỏ đang tập đọc, nhiều thầy cô khuyên ưu tiên sách giấy. Với học sinh lớn và người đi làm, phần lớn tài liệu đã ở dạng số, nên cách thực tế là học đọc màn hình cho tốt.
Chuẩn bị trước khi đọc một tài liệu dài trên máy
Ba phút chuẩn bị quyết định khá nhiều mức tập trung của cả buổi.
- Bật chế độ không làm phiền trên điện thoại hoặc máy tính, đặt thời gian kết thúc rõ ràng.
- Đóng các tab và ứng dụng không liên quan. Nếu cần tra cứu, mở đúng một tab cho việc tra.
- Chỉnh cỡ chữ đủ lớn để không phải nheo mắt, chọn nền sáng dịu hoặc chế độ đọc.
- Mở mục lục hoặc lướt qua tiêu đề các phần để biết văn bản dài bao nhiêu và chia thế nào.
- Viết ra một câu: mình đọc tài liệu này để trả lời điều gì.
Bước cuối có tác dụng như cái neo. Khi đang đọc mà thấy tay muốn chuyển sang ứng dụng khác, nhìn lại câu đó giúp kéo sự chú ý về.
Trong khi đọc: giữ nhịp đọc sâu
Mục tiêu là đưa tốc độ đọc về đúng với độ khó của văn bản, thay vì tốc độ của ngón tay.
Đọc theo đoạn, không theo cú kéo
Trên màn hình, ngón tay kéo trang đi trước mắt. Hãy đổi lại: đọc xong một đoạn mới kéo. Với văn bản quan trọng, có thể dùng chế độ lật trang thay vì cuộn liên tục để có cảm giác từng trang như sách giấy.
Đánh dấu ít mà có chủ đích
Chức năng tô sáng rất dễ bị lạm dụng vì không tốn mực. Giữ quy tắc: mỗi đoạn tô tối đa một câu, và mỗi lần tô thì gõ thêm vài chữ ghi chú vì sao câu đó quan trọng. Ghi chú bằng lời mình mới là phần giúp nhớ.
Dừng lại sau mỗi phần
Hết một phần, nhìn ra khỏi màn hình, nói lại ý chính trong một hai câu. Việc nhìn ra xa cũng là lúc mắt được nghỉ. Không nói lại được thì quay lại phần đó trước khi đi tiếp.
Khi nào nên in hoặc đổi sang bản giấy?
Không cần in mọi thứ. Tin tức, bài viết ngắn, tài liệu tra cứu nhanh đọc trên màn hình là hợp lý.
Văn bản dài và cần hiểu kỹ. Giáo trình, tài liệu ôn thi, hợp đồng, hồ sơ quan trọng: nhiều người thấy đọc bản giấy dễ giữ mạch hơn.
Khi phải so sánh nhiều trang cùng lúc. Trải giấy ra bàn để đối chiếu vẫn nhanh hơn chuyển qua lại giữa các cửa sổ trên màn hình nhỏ.
Khi mắt đã mỏi. Nếu đọc màn hình cả ngày làm việc, phần đọc học tập buổi tối có thể chuyển sang giấy để mắt đỡ căng.
Đọc một cuốn sách điện tử dài qua nhiều ngày
Đọc một cuốn sách dày trên máy khó hơn đọc một bài báo vì mạch nội dung trải qua nhiều ngày. Ba thói quen nhỏ giúp giữ mạch đó.
Giữ một chỗ ghi chú duy nhất
Ghi chú rải rác trong ứng dụng đọc, trong tin nhắn gửi cho chính mình và trên giấy rời thì đến cuối sách không gom lại được. Chọn một nơi, có thể là một tệp ghi chú hay một cuốn sổ, ghi theo chương kèm vị trí trong sách.
Mở đầu mỗi buổi bằng hai phút nhìn lại
Trước khi đọc tiếp, xem lại ghi chú của buổi trước và đọc lại đoạn cuối đã dừng. Sách điện tử thường mở đúng trang cũ, nên rất dễ đọc tiếp mà quên mạch. Hai phút này nối lại sợi chỉ giữa hai buổi.
Đặt mốc theo chương, không theo phần trăm
Thanh tiến độ phần trăm dễ tạo cảm giác chạy đua. Đặt mốc theo chương, mỗi chương xong thì viết vài dòng tóm tắt, sẽ giúp bạn chú ý vào nội dung hơn là con số trên góc màn hình.
Một tình huống quen thuộc
Một học sinh lớp mười một ôn tập bằng tài liệu thầy cô gửi qua nhóm trên điện thoại. Mỗi tối em mở tài liệu, đọc được vài trang thì tin nhắn nhóm lớp hiện lên, trả lời xong quay lại thì quên mình đang ở đâu, lại kéo lên đầu đọc lại. Hai tiếng trôi qua, tài liệu đi được nửa.
Đổi cách rất đơn giản: em chuyển tài liệu sang máy tính bảng không cài ứng dụng nhắn tin, bật chế độ không làm phiền trong bốn mươi lăm phút, đọc theo từng mục và gõ một dòng tóm tắt cuối mỗi mục. Cùng lượng tài liệu, thời gian giảm gần một nửa, và quan trọng hơn là em nói lại được nội dung khi bạn hỏi.
Điều đáng chú ý là em không bỏ điện thoại hay mạng xã hội. Em chỉ tách hai việc ra hai khoảng thời gian và hai thiết bị. Với nhiều học sinh, thay đổi nhỏ về chỗ đọc như vậy dễ giữ hơn những lời hứa lớn kiểu “từ mai không dùng điện thoại nữa”.
Người đi làm cũng có thể áp dụng y hệt: dành một khung giờ trong ngày để đọc tài liệu chuyên môn trên máy tính với ứng dụng thư và nhắn tin đóng lại, thay vì đọc rải rác giữa những lần trả lời tin nhắn.
Lỗi hay gặp khi đọc tài liệu số
Những thói quen dưới đây trông vô hại nhưng gặm dần chất lượng đọc.
- Mở tài liệu học cạnh ứng dụng mạng xã hội trên cùng màn hình.
- Tô sáng gần hết trang rồi không bao giờ mở lại phần đã tô.
- Đọc tài liệu dài trên điện thoại cỡ nhỏ khi có thể dùng màn hình lớn hơn.
- Đọc ngay trước giờ ngủ với màn hình sáng chói, vừa mỏi mắt vừa khó ngủ.
- Tải về hàng chục tài liệu và coi việc tải xong là đã học.
Cách tự thấy tiến bộ: sau mỗi buổi đọc, đếm xem bạn nói lại được bao nhiêu phần trong số phần đã đọc. Con số này tăng dần qua các tuần là dấu hiệu tốt hơn mọi cảm giác “hôm nay đọc được nhiều”.
Câu hỏi thường gặp
Đọc trên màn hình có kém hơn đọc sách giấy không?
Không hẳn kém hơn, nhưng dễ trượt sang đọc lướt và bị gián đoạn. Nếu chuẩn bị chỗ đọc, giữ nhịp theo đoạn và dừng lại nhắc ý, nhiều người vẫn hiểu sâu khi đọc trên màn hình.
Làm sao để không bị xao nhãng khi đọc trên điện thoại?
Bật chế độ không làm phiền, đóng ứng dụng không liên quan và đặt thời gian đọc cố định. Nếu được, dùng một thiết bị riêng không cài ứng dụng nhắn tin cho việc đọc học tập.
Có nên tô sáng khi đọc tài liệu PDF không?
Có, nhưng ít và có chủ đích: mỗi đoạn tối đa một câu, kèm vài chữ ghi chú bằng lời mình. Tô sáng nhiều mà không ghi chú thì gần như không giúp nhớ.
Bao lâu nên nghỉ mắt khi đọc màn hình?
Sau mỗi phần đọc hoặc khoảng hai mươi đến ba mươi phút, nhìn ra xa vài chục giây. Nếu mắt mỏi kéo dài hoặc nhìn mờ, nên đi khám mắt.
Trẻ nhỏ nên đọc sách giấy hay sách điện tử?
Với trẻ đang tập đọc, nhiều thầy cô khuyên ưu tiên sách giấy và đọc cùng người lớn. Nếu dùng thiết bị, nên chọn chế độ không có quảng cáo và hạn chế thời gian.