Bắt chước có phân tích nghĩa là xem người làm giỏi với một câu hỏi cụ thể, tách động tác của họ thành phần nhỏ, làm theo từng phần, rồi so lại với mẫu. Cách này nhanh hơn tự mày mò, nhưng chỉ khi bạn biết nhìn vào đâu.
Ai cũng từng học bằng cách nhìn: trẻ nhìn mẹ nhặt rau, thợ học việc nhìn thợ cả. Điều khác biệt giữa người học nhanh và người học chậm là cách nhìn. Người học chậm xem cả bài một lượt rồi làm. Người học nhanh xem đi xem lại một đoạn, mỗi lượt chú ý một chỗ khác.
Chọn mẫu để bắt chước thế nào?
Mẫu nên giỏi hơn bạn vài bậc, không phải hàng chục bậc
Câu trả lời ngắn: chọn người làm tốt, làm rõ, và không cách bạn quá xa. Một nghệ sĩ biểu diễn hàng đầu làm mọi thứ quá nhanh, quá tự nhiên, bạn không thấy được các bước. Một người học trước bạn một hai năm, hoặc một người dạy đang làm chậm để giải thích, thường là mẫu dễ học hơn.
Mẫu có cơ thể và dụng cụ gần với bạn
Người tay to cầm dao khác người tay nhỏ. Cây đàn cỡ khác thì thế tay khác. Nếu được, chọn người có điều kiện gần với mình; nếu không, ghi nhớ những chỗ cần điều chỉnh.
Hai, ba mẫu tốt hơn một
Xem vài người làm cùng một việc giúp bạn phân biệt cái gì là cốt lõi (ai cũng làm) và cái gì là thói riêng (chỉ một người làm). Chép cốt lõi, đừng chép thói riêng.
Xem mẫu có chủ đích: năm lượt, mỗi lượt một câu hỏi
Thay vì xem một lượt rồi làm theo, hãy xem cùng một đoạn ngắn nhiều lần, mỗi lần chỉ chú ý một thứ:
- Lượt một: xem toàn cảnh, để biết kết quả cuối cùng trông như thế nào và mất bao lâu.
- Lượt hai: chỉ nhìn tay. Ngón nào chạm trước, cầm ở đâu, lực mạnh hay nhẹ.
- Lượt ba: nhìn tư thế thân người. Vai, lưng, khuỷu tay, chân đặt thế nào.
- Lượt bốn: nghe hoặc để ý nhịp. Chỗ nào họ chậm lại, chỗ nào dứt khoát, chỗ nào ngừng.
- Lượt năm: tìm chỗ khó nhất với bạn, xem chậm lại hoặc dừng hình để nhìn kỹ.
Sau mỗi lượt, nói thành lời hoặc ghi một dòng điều vừa thấy. Nói ra buộc bạn biến cái nhìn mơ hồ thành điều cụ thể có thể làm theo.
Tách một động tác thành phần nhỏ
Ví dụ dưới là cách tách ba kỹ năng khác nhau. Mỗi phần nhỏ đủ để luyện riêng vài phút trước khi ghép lại.
| Kỹ năng | Phần nhỏ cần nhìn và làm theo | Câu hỏi khi so với mẫu |
|---|---|---|
| Thái dưa leo | Cách đặt các đầu ngón tay giữ quả; góc dao; nhịp đẩy dao | Đầu ngón tay mình có co vào như mẫu không? |
| Vẽ một khối hộp | Đường chân trời tưởng tượng; cạnh đứng; các cạnh lùi xa | Các cạnh lùi xa có hội tụ về cùng một phía như mẫu không? |
| Bấm hợp âm trên đàn | Ngón cái sau cần đàn; vị trí từng ngón; độ cong ngón | Ngón có dựng đứng để không chạm dây bên cạnh không? |
| Viết chữ hoa | Điểm đặt bút; nét đầu; độ nghiêng; điểm dừng | Chữ của mình có cùng tỉ lệ cao rộng với mẫu không? |
Tách ra không phải để học riêng mãi, mà để mỗi phần có thời gian được sửa. Khi từng phần đã ổn, ghép hai phần, rồi ba, rồi cả động tác.
Làm theo rồi so lại như thế nào?
Làm ngay sau khi xem
Ký ức về động tác vừa xem phai rất nhanh. Xem một đoạn ngắn rồi làm ngay, đừng xem cả bài rồi mới làm.
So bằng hình hoặc tiếng
Ghi hình tay mình đặt cạnh hình mẫu, hoặc ghi âm đoạn đàn rồi nghe xen kẽ với bản mẫu. Bạn sẽ nhận ra những khác biệt mà lúc làm không thấy: nhịp hơi gấp, cổ tay quá cao, nét chữ hơi đứng.
Mỗi lượt sửa một điều
So ra thấy năm chỗ khác thì chọn một chỗ ảnh hưởng nhiều nhất để sửa trước. Sửa cùng lúc năm chỗ thì không chỗ nào kịp vào tay.
Không có người giỏi ở bên cạnh thì tìm mẫu ở đâu?
Người làm nghề quanh bạn
Người bán rau thái hành, bác thợ may khâu tay, cô giáo tiểu học viết bảng: quanh bạn có nhiều người làm một động tác rất thạo vì đã làm hàng nghìn lần. Xin phép đứng xem vài phút, hỏi một câu về cách cầm hay cách đứng, thường bạn sẽ học được điều mà video không quay tới.
Video quay rõ tay, tốc độ chậm
Khi tìm video, ưu tiên loại quay cận tay, ít cắt cảnh, có đoạn làm chậm. Tắt tiếng nếu lời bình quá nhiều; mục đích là nhìn, không phải nghe kể.
Bản thân bạn ở ngày tốt nhất
Khi đã có lúc làm được đúng, ghi hình lần đó lại. Bản ghi của chính bạn ở ngày tốt là một mẫu rất hợp, vì cùng cơ thể và cùng dụng cụ với bạn.
Tình huống: học thái rau theo người làm bếp
Một sinh viên mới ra ở riêng muốn thái rau cho nhanh như người bán hàng ngoài chợ. Xem họ làm thì thấy dao lướt rất nhanh, nhưng tự làm thì vừa chậm vừa sợ đứt tay. Khi đứng xem kỹ hơn, sinh viên đó nhận ra ba điều: đầu ngón tay giữ rau co vào thành hình móng, mặt dao tì nhẹ vào đốt ngón tay để dẫn đường, và dao đẩy về phía trước chứ không chặt thẳng xuống.
Ba điều đó được luyện riêng: tuần đầu chỉ tập giữ tay hình móng và thái thật chậm, tuần sau mới tập đẩy dao. Tốc độ đến sau, như một hệ quả, không phải thứ được cố.
Khi nào nên thôi bắt chước và tìm cách của mình?
Bắt chước là giai đoạn, không phải đích. Khi đã làm được động tác cốt lõi một cách ổn định, bạn sẽ bắt đầu thấy vài điểm trong cách làm của mẫu không hợp với tay, với tầm vóc hay với mục đích của mình. Đó là lúc điều chỉnh.
Người học vẽ thường chép tranh một thời gian để hiểu cách người khác giải quyết bố cục, ánh sáng. Sau đó họ vẽ từ vật thật, dùng những gì học được nhưng theo mắt mình. Người học nấu ăn cũng vậy: làm theo công thức một cách chính xác vài lần, rồi mới nêm theo khẩu vị nhà mình.
Dấu hiệu đã đến lúc là bạn giải thích được vì sao mẫu làm thế. Khi hiểu lý do, bạn mới đổi được cách làm mà không đánh mất cái cốt lõi.
Những lỗi hay gặp khi học theo mẫu
Chép cả thói xấu. Mẫu cũng có thói quen chưa tốt, như cúi đầu quá thấp hay gập cổ tay. Đối chiếu nhiều mẫu giúp lọc ra.
Xem quá nhiều, làm quá ít. Xem hướng dẫn liền một giờ cho cảm giác đã học được, nhưng tay chưa làm gì. Nên xen kẽ: xem vài phút, làm nhiều phút.
Chọn mẫu biểu diễn thay vì mẫu giảng giải. Video biểu diễn đẹp mắt nhưng nhanh và cắt cảnh nhiều. Video dạy chậm, quay rõ tay thì ít người xem nhưng học được nhiều hơn.
Học theo sản phẩm, không theo quá trình. Nhìn bức tranh xong rồi cố vẽ ra cái giống y hệt, mà không xem người ta bắt đầu từ đâu. Quá trình mới là thứ cần chép.
Câu hỏi thường gặp
Học kỹ năng qua video có đủ không?
Đủ để bắt đầu với nhiều kỹ năng như vẽ, chữ đẹp, nấu món đơn giản. Với kỹ năng có rủi ro an toàn hoặc khó tự thấy lỗi, nên có người hướng dẫn trực tiếp ít nhất ở giai đoạn đầu.
Chép tranh có phải là gian lận khi học vẽ không?
Chép tranh để học là cách luyện phổ biến từ xưa tới nay. Chỉ cần ghi rõ là bản chép khi đưa cho người khác xem và không nhận đó là sáng tác của mình.
Làm sao biết mẫu mình chọn là đúng?
Đối chiếu ít nhất hai, ba người làm cùng một việc. Những gì ai cũng làm giống nhau thường là phần cốt lõi đáng học theo.
Có nên bắt chước người thuận tay khác mình không?
Được, nhưng cần lật ngược trong đầu hoặc dùng chế độ phản chiếu khi xem video. Người thuận tay trái học đàn hay viết chữ nên hỏi thêm người có kinh nghiệm dạy người thuận trái.
Trẻ nhỏ học kỹ năng bằng bắt chước cần lưu ý gì?
Người lớn làm mẫu chậm, rõ, lặp lại nhiều lần và để trẻ làm theo ngay. Khen việc trẻ đã nhìn kỹ và thử làm, không so sản phẩm của trẻ với mẫu.
Bắt chước bao lâu thì nên tự làm theo cách riêng?
Không có mốc thời gian chung. Khi bạn làm được động tác cốt lõi ổn định và giải thích được vì sao mẫu làm như thế, đó là lúc có thể điều chỉnh cho hợp mình.