Giai đoạn chững xảy ra khi kỹ năng đã đủ tốt để bạn làm mà không cần nghĩ, nên mỗi buổi tập chỉ lặp lại mức cũ. Muốn tiến tiếp, bạn phải tìm lại chỗ khó, kéo nó ra khỏi chế độ tự động và luyện riêng nó.
Đây là trải nghiệm rất chung: ba tháng đầu học đàn, tuần nào cũng thấy mình hơn tuần trước; tháng thứ năm thì chơi vẫn vậy, vẽ vẫn vậy, nét chữ vẫn vậy. Nhiều người bỏ đúng ở đây, nghĩ rằng mình đã chạm trần năng khiếu. Phần lớn trường hợp không phải vậy.
Vì sao tiến bộ dừng lại sau vài tháng?
Câu trả lời ngắn: vì bạn đã đạt tới mức “đủ dùng”. Lúc mới học, mọi thứ đều khó nên buổi nào cũng là luyện điểm yếu. Khi đã chơi được vài bài, vẽ được vài kiểu, tay tự chạy theo lối quen. Buổi tập thành ra chơi lại những gì đã biết, và đó là việc dễ chịu nhưng không đẩy kỹ năng lên.
Lý do thứ hai là những điểm yếu còn lại thường nhỏ và khó thấy: một ngón hơi chậm, một nét hơi run, tỉ lệ đầu người hơi to. Bạn không còn nhận ra chúng khi đang làm, nên cũng không sửa.
Lý do thứ ba là bài luyện không đổi. Cùng một chuỗi bài khởi động, cùng ba bản nhạc, cùng một kiểu tranh. Cơ thể đã thích nghi với đúng những thứ đó và không có lý do gì để thích nghi thêm.
Chững thật hay chỉ là mệt, bận?
Trước khi đổi cách tập, nên phân biệt chững thật với những thứ trông giống chững. Mỗi loại cần cách xử lý khác nhau.
| Dấu hiệu | Có thể là | Nên làm gì trước |
|---|---|---|
| Tập đều nhiều tuần, vẫn chơi được như cũ nhưng không hơn | Chững thật | Tìm và luyện riêng điểm yếu, đổi bài luyện |
| Mấy tuần gần đây tập ít, ngắt quãng | Thiếu thời lượng, chưa phải chững | Khôi phục nhịp tập đều trước đã |
| Làm kém hơn trước, tay nặng, dễ cáu | Mệt hoặc thiếu ngủ | Nghỉ vài ngày, ngủ đủ, tập nhẹ |
| Có chỗ đau, mỏi kéo dài | Tư thế sai hoặc quá sức | Dừng phần gây đau, hỏi người có chuyên môn |
| Mất hứng, ngồi vào là chán | Bài luyện đơn điệu hoặc đích không còn ý nghĩa | Đặt đích mới, thêm một bài mình thích |
Nhiều người nghĩ mình chững trong khi thật ra số buổi tập đã giảm một nửa. Xem lại sổ tập, nếu có, là cách nhanh nhất để biết.
Năm cách gỡ giai đoạn chững
Tìm điểm yếu bằng bản ghi
Ghi hình hoặc ghi âm một buổi chơi bình thường, rồi xem lại như người ngoài. Đánh dấu ba chỗ chưa ổn nhất. Ba chỗ đó là bài luyện của vài tuần tới, mỗi chỗ tách riêng, chậm, nhiều lần.
Làm khó thêm một chút
Chơi bài quen ở tốc độ chậm hơn hẳn để thấy những chỗ đang lướt qua. Vẽ vật quen trong mười phút thay vì ba mươi. Viết đoạn chữ quen bằng bút khác. Thay đổi một điều kiện làm lộ ra những chỗ đang dựa vào thói quen.
Thêm một bài vượt sức một chút
Chọn một bài, một đề tài hơi quá sức hiện tại. Không cần làm trọn, chỉ cần lấy những đoạn khó trong đó ra luyện. Đây là cách đưa vật liệu mới vào buổi tập.
Nhờ một con mắt khác
Người học lâu hơn, hoặc người hướng dẫn, thường chỉ ra được trong vài phút một điểm bạn mò hàng tháng không thấy. Chỉ cần một buổi góp ý cũng đủ mở ra một hướng mới để luyện.
Nghỉ có chủ đích
Đôi khi nghỉ hẳn vài ngày rồi quay lại giúp bạn nhìn kỹ năng của mình bằng con mắt tươi hơn. Nghỉ có chủ đích nghĩa là biết trước ngày quay lại, không phải bỏ lửng.
Đổi bài luyện như thế nào cho đúng?
Đổi bài luyện không có nghĩa là bỏ hết cái cũ. Giữ phần khởi động quen để tay ấm, nhưng thay phần luyện chính bằng thứ nhắm vào điểm yếu vừa tìm ra. Một người học vẽ nhận ra mình luôn vẽ người đứng thẳng nhìn chính diện; bài luyện mới là vẽ người ngồi, người cúi, người nhìn nghiêng.
Người học chữ đẹp có thể nhận ra các chữ cái riêng lẻ đã đều, nhưng khoảng cách giữa các chữ trong một từ thì chỗ thưa chỗ dày. Bài luyện mới là viết cả từ, cả câu, chú ý khoảng trắng, thay vì luyện từng chữ cái.
Với đàn, người chơi thường mắc kẹt ở việc chỉ chơi bài mình thích. Thêm vài bài ở điệu khác, nhịp khác, hoặc tập đệm cho người khác hát, sẽ buộc tay làm những chuyển động chưa quen.
Những điều không nên làm khi đang chững
Giai đoạn chững dễ khiến người học làm những việc tốn công mà không gỡ được gì:
- Tăng gấp đôi thời gian tập với đúng nội dung cũ. Nhiều hơn cái đã quen không làm bạn khác đi.
- Mua dụng cụ mới với hy vọng nó làm bạn tiến bộ. Dụng cụ tốt hơn hiếm khi là thứ đang giới hạn bạn ở giai đoạn này.
- Chuyển hẳn sang kỹ năng khác ngay khi thấy chững. Kỹ năng mới cũng sẽ có lúc chững, và bạn lại đứng trước câu hỏi y hệt.
- Tự kết luận mình không có năng khiếu. Chững là hiện tượng chung của người học, không phải dấu hiệu riêng của ai.
Tình huống: người học đàn ba năm vẫn đệm như năm đầu
Một người đi làm học ghi-ta đệm hát, sau năm đầu thì đệm được hàng chục bài, nhưng hai năm sau vẫn chỉ với những hợp âm và kiểu quạt chả khác gì. Tập vẫn đều, mỗi tối nửa tiếng, nhưng nửa tiếng đó là hát lại các bài quen.
Khi ghi âm lại một buổi, người đó nghe ra hai điều: nhịp quạt luôn giống nhau dù bài vui hay buồn, và chỗ chuyển hợp âm nào cũng có một khoảng hụt nhỏ. Hai việc được đưa vào buổi tập: mỗi tuần học một kiểu quạt mới, và năm phút đầu chỉ tập chuyển hợp âm theo máy đếm nhịp. Vài tháng sau, chính người đó nghe lại bản ghi cũ và nhận ra khác biệt.
Làm sao biết mình đã ra khỏi giai đoạn chững?
So bản ghi cách nhau vài tuần
Tiến bộ sau chững thường nhỏ và chậm, mắt thường nhìn từng ngày không thấy. Cách đáng tin là đặt hai bản ghi cạnh nhau: bản ghi lúc bắt đầu đổi cách tập và bản ghi sau bốn đến sáu tuần, cùng bài, cùng góc máy. Nghe hoặc nhìn xem ba chỗ yếu đã đánh dấu có đỡ hơn không.
Thử lại bài từng làm khó
Một dấu hiệu khác là những thứ trước đây phải gồng nay làm được thoải mái hơn: đoạn chuyển hợp âm không còn khoảng hụt, nét cong không còn run, tỉ lệ khuôn mặt đỡ lệch. Không cần đạt hoàn hảo, chỉ cần thấy khoảng cách so với chính mình trước đó.
Thấy được điểm yếu kế tiếp
Dấu hiệu thú vị nhất là bạn bắt đầu nhận ra những lỗi mới mà trước đây không thấy. Điều đó không có nghĩa là bạn kém đi, mà là mắt và tai đã tinh hơn. Chính những lỗi mới này sẽ là bài luyện cho chặng tiếp theo, và vòng chững, gỡ, tiến lại tiếp tục.
Giữ tinh thần trong những tuần đứng yên
Giai đoạn chững khó chịu vì công sức bỏ ra không thấy quả ngay. Một cách giữ tinh thần là tách hai loại đích: đích kết quả (chơi được bài này, vẽ được dáng người kia) và đích hành động (tuần này tập năm buổi, mỗi buổi dành mười phút cho chỗ yếu). Trong lúc chững, chỉ đo đích hành động; đích kết quả để xem lại sau vài tuần.
Cũng nên có một phần nhỏ trong mỗi buổi để làm điều mình đã làm tốt, chơi một bài quen, vẽ một kiểu đã thạo. Nó nhắc bạn rằng kỹ năng vẫn ở đó, chỉ là đang chuẩn bị cho bước tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Giai đoạn chững thường kéo dài bao lâu?
Không có mốc chung. Nếu cứ tập theo lối cũ, chững có thể kéo dài rất lâu. Khi đã tìm đúng điểm yếu và đổi bài luyện, nhiều người thấy chuyển biến sau vài tuần.
Chững có phải dấu hiệu nên bỏ kỹ năng đó không?
Không. Hầu hết người học kỹ năng đều gặp chững, thường nhiều lần. Đó là lúc cần đổi cách luyện chứ không phải lúc kết luận về năng khiếu.
Có nên học thêm một lớp khi bị chững không?
Một vài buổi với người hướng dẫn có kinh nghiệm thường giúp nhìn ra điểm yếu nhanh hơn. Không nhất thiết phải học dài; quan trọng là có người góp ý đúng chỗ.
Trẻ học đàn bị chững thì phụ huynh nên làm gì?
Tránh thúc ép tập nhiều hơn. Trao đổi với người dạy về việc đổi bài, thêm bài con thích, và ghi nhận sự cố gắng của con thay vì so sánh tiến độ với bạn khác.
Ghi hình lại buổi tập có cần thiết khi bị chững?
Rất hữu ích. Khi đang làm, bạn không đủ chú ý để nhận ra lỗi nhỏ. Xem lại bản ghi như một người ngoài giúp tìm ra đúng chỗ cần luyện.
Nghỉ một thời gian có làm mất hết kỹ năng không?
Nghỉ vài ngày đến một hai tuần thường không làm mất kỹ năng đã vững. Có thể tay hơi cứng buổi đầu quay lại, nhưng sẽ hồi nhanh.