Câu hỏi dẫn dắt là câu đã cài sẵn đáp án mà người hỏi mong nghe, như “Bài này dễ mà, đúng không?”. Người trả lời thường xuôi theo, nên người hỏi chỉ nghe lại ý của chính mình. Muốn biết điều người kia thật sự nghĩ, hãy bỏ phần gợi ý và hỏi bằng câu trung lập.
Hầu như ai cũng dùng câu dẫn dắt mỗi ngày mà không để ý. Cha mẹ hỏi con “Con không làm vỡ cái cốc đâu nhỉ?”, trưởng nhóm hỏi “Mọi người đồng ý với phương án này chứ?”, người bán hàng hỏi “Chị thấy màu này hợp quá phải không?”. Không phải lúc nào điều đó cũng xấu, nhưng khi bạn cần thông tin thật để học, để quyết định, để hiểu người khác, câu dẫn dắt làm bạn mù mà vẫn tưởng mình đã hỏi kỹ.
Vì sao người ta dễ xuôi theo câu hỏi dẫn dắt?
Khi câu hỏi đã chứa sẵn một đáp án, trả lời ngược lại đòi hỏi người kia phải phản đối, mà phản đối thì tốn sức và có thể làm mất lòng. Nhất là khi người hỏi lớn tuổi hơn, có vị trí cao hơn hay là người mình quý, xuôi theo là lối thoát dễ nhất. Trẻ nhỏ đặc biệt dễ bị ảnh hưởng: các em thường cố đoán điều người lớn muốn nghe và trả lời đúng điều đó.
Ngoài ra, cách đặt câu còn quyết định người kia nghĩ tới điều gì. Hỏi “Buổi học hôm nay có chỗ nào khó không?” khiến người nghe lục tìm chỗ khó. Hỏi “Buổi học hôm nay suôn sẻ chứ?” khiến họ nghĩ tới chỗ suôn sẻ. Cùng một buổi học, hai câu hỏi cho ra hai bức tranh khác nhau.
Năm kiểu dẫn dắt hay gặp và cách sửa
Nhận ra được kiểu dẫn dắt là bước đầu để sửa. Bảng dưới gom năm kiểu phổ biến trong gia đình, lớp học và chỗ làm.
| Kiểu dẫn dắt | Câu dẫn dắt | Câu trung lập hơn |
|---|---|---|
| Đuôi xin đồng ý | Kế hoạch này ổn, đúng không? | Kế hoạch này còn chỗ nào bạn thấy chưa ổn? |
| Cài sẵn giả định | Hôm nay con lại mải chơi nên chưa làm bài à? | Hôm nay bài tập của con tới đâu rồi? |
| Chỉ đưa một phía | Bạn có thấy lớp học thêm này có ích không? | Lớp học thêm này giúp được bạn ở đâu, và chỗ nào chưa giúp được? |
| Từ ngữ mang cảm xúc | Bạn có thấy cách làm vô lý đó nên bỏ không? | Bạn nghĩ gì về cách làm hiện nay? |
| Dựa vào số đông | Ai cũng thấy phương án A tốt hơn, bạn thì sao? | Giữa A và B, bạn nghiêng về phương án nào, vì sao? |
Điểm chung của các câu sửa: chúng không tiết lộ người hỏi đang nghĩ gì, và chúng cho phép cả câu trả lời tích cực lẫn tiêu cực nghe tự nhiên như nhau.
Câu dẫn dắt gây hại ở đâu nhiều nhất?
Khi hỏi trẻ về một sự việc
Hỏi trẻ “Bạn đó đánh con trước phải không?” có thể khiến trẻ gật đầu dù sự việc không như vậy. Với trẻ nhỏ, câu hỏi tốt nhất là mời kể: “Con kể cho mẹ nghe chuyện gì đã xảy ra”, rồi hỏi tiếp từ chính lời con. Không gợi tên ai, không gợi hành động nào.
Khi hỏi ý kiến trong nhóm
Trưởng nhóm hỏi “Mọi người đều đồng ý chứ?” sau khi trình bày ý của mình thường nhận về sự im lặng được hiểu là đồng ý. Những lo ngại thật chỉ lộ ra khi việc đã làm dở. Hỏi “Phương án này có thể hỏng ở đâu?” mở ra chỗ để người khác góp ý mà không phải đứng ra phản đối.
Khi tự kiểm bài học của mình
Hỏi bạn học “Mình giải đúng rồi nhỉ?” khiến bạn ấy dễ gật cho qua. Hỏi “Bạn thử kiểm giúp mình bước ba xem có chỗ nào sai không?” giao cho bạn ấy một việc cụ thể là tìm lỗi, nên bạn ấy sẽ nhìn kỹ hơn.
Sửa một câu dẫn dắt trong ba bước
Khi soạn câu hỏi trước, hoặc khi kịp nghĩ lại trước khi nói, đi qua ba bước này:
- Gạch bỏ phần đuôi xin đồng ý như “đúng không”, “phải không”, “nhỉ”, “chứ”.
- Tìm và bỏ các từ mang đánh giá như “vô lý”, “tuyệt vời”, “lại”, “mải”, “rõ ràng là”.
- Kiểm xem câu hỏi có cho phép cả hai hướng trả lời không. Nếu chưa, thêm vế ngược lại hoặc đổi sang câu hỏi “như thế nào”, “điều gì”.
Sau ba bước, câu “Hôm nay con lại mải chơi nên chưa làm bài à?” trở thành “Hôm nay bài tập của con tới đâu rồi?”. Câu thứ hai không chỉ trung lập hơn mà còn cho trẻ cơ hội kể thật, kể cả khi trẻ đúng là đã mải chơi.
Một buổi họp nhóm học tập
Một nhóm năm sinh viên chuẩn bị bài thuyết trình. Bạn nhóm trưởng trình bày dàn ý rồi hỏi “Dàn ý vậy ổn rồi ha mọi người?”. Cả nhóm gật đầu. Ba ngày sau, khi ghép bài, hai bạn mới nói rằng phần của mình bị trùng ý và thời lượng không đủ. Nhóm phải làm lại gấp trong một đêm.
Lần sau, bạn nhóm trưởng đổi cách hỏi. Sau khi trình bày dàn ý, bạn hỏi lần lượt từng người: “Phần của bạn có chỗ nào bạn thấy khó làm hoặc trùng với phần khác không?”. Câu hỏi giao cho mỗi người việc đi tìm vấn đề, nên vấn đề hiện ra ngay buổi đầu. Buổi họp lâu hơn mười lăm phút nhưng không ai phải thức trắng đêm trước hạn nộp.
Khi nào câu dẫn dắt lại có ích?
Không phải lúc nào cũng cần trung lập. Khi dạy một bạn nhỏ đang bế tắc, câu gợi ý như “Nếu mình thử vẽ hình ra thì sao?” giúp bạn ấy bước tiếp mà vẫn tự làm. Khi động viên người đang lo lắng, câu “Lần trước bạn làm được rồi mà, nhớ không?” có tác dụng trấn an. Khi cần chốt một việc đã thống nhất, câu đóng có đuôi xin đồng ý là hợp lý.
Ranh giới nằm ở mục đích. Nếu bạn cần biết điều người kia thật sự nghĩ hay điều đã thật sự xảy ra, hỏi trung lập. Nếu bạn đang gợi đường hay khích lệ, gợi ý là chấp nhận được, miễn bạn biết mình đang gợi ý chứ không phải đang hỏi để biết.
Nhận ra khi chính bạn đang bị hỏi dẫn dắt
Thuật đặt câu hỏi cũng gồm cả việc nghe ra câu hỏi của người khác. Người bán hàng hỏi “Anh lấy hai hộp cho tiện luôn nhé?”, người mời chào khoá học hỏi “Chị cũng muốn con giỏi tiếng Anh đúng không?”, một bài trên mạng hỏi “Bạn có biết sự thật mà ai cũng giấu?”. Những câu này không hỏi để biết, chúng hỏi để bạn gật.
Khi nghe một câu có đuôi xin đồng ý hay một giả định cài sẵn, hãy tạm dừng một nhịp và tự đặt lại câu hỏi theo cách trung lập: mình có cần hai hộp không, con mình đang cần gì nhất lúc này, điều được gọi là sự thật kia có nguồn ở đâu. Việc tự đặt lại câu hỏi giúp bạn quyết định theo nhu cầu của mình, không theo khuôn mà người hỏi đã dựng sẵn. Với học sinh lớn, đây là bài tập tốt khi đọc quảng cáo và tin trên mạng: gạch chân câu hỏi dẫn dắt và viết lại nó.
Tự kiểm thói quen hỏi của mình
Trong một ngày, để ý những câu bạn kết thúc bằng “đúng không”, “phải không”, “nhỉ”. Đếm thử, không để chấm điểm mà để thấy thói quen. Chọn một cuộc nói chuyện ngày hôm sau, như hỏi con về buổi học hay hỏi nhóm về kế hoạch, và cố ý đặt câu trung lập. So sánh xem câu trả lời có khác, có dài hơn, có điều bất ngờ hơn không. Thường chỉ sau vài lần, bạn sẽ thấy người khác nói với mình nhiều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi dẫn dắt có phải lúc nào cũng xấu?
Không. Khi gợi đường cho người đang bế tắc hay khi động viên, gợi ý là hợp lý. Chỉ nên tránh khi bạn cần biết điều người kia thật sự nghĩ hoặc điều đã thật sự xảy ra.
Làm sao nhận ra mình đang hỏi dẫn dắt?
Để ý đuôi câu như đúng không, phải không, nhỉ, và các từ mang đánh giá. Nếu câu hỏi chỉ cho phép một hướng trả lời nghe tự nhiên, đó là câu dẫn dắt.
Hỏi trẻ nhỏ về một chuyện đã xảy ra thì hỏi thế nào?
Mời trẻ kể bằng câu mở như con kể cho mẹ nghe chuyện gì đã xảy ra, rồi hỏi tiếp từ chính lời trẻ. Tránh gợi tên người hay hành động cụ thể trong câu hỏi.
Trong họp nhóm, hỏi thế nào để mọi người dám nói khác ý?
Giao cho mọi người việc tìm vấn đề, như hỏi phương án này có thể hỏng ở đâu, và hỏi lần lượt từng người. Như vậy góp ý trở thành phần việc chứ không phải sự phản đối.
Bị người khác hỏi dẫn dắt thì nên trả lời thế nào?
Bạn không buộc phải xuôi theo. Có thể trả lời thẳng điều bạn nghĩ, mở đầu bằng thật ra mình thấy hơi khác, rồi nêu lý do ngắn gọn và giữ giọng bình thường.