Tự đặt câu hỏi khi đọc: ba lượt hỏi cho một chương sách

Tự đặt câu hỏi khi đọc nghĩa là chia việc đọc thành ba lượt hỏi: trước khi đọc, hỏi chương này định trả lời điều gì; trong lúc đọc, dừng ở mỗi đoạn lớn để hỏi ý chính và bằng chứng; sau khi gấp sách, hỏi lại chính mình và trả lời không nhìn trang.

Ai cũng từng đọc hết một chương rồi ngẩng lên mà không nhớ nổi nó nói gì. Mắt đi qua từng dòng nhưng đầu không giữ lại gì, vì không có câu hỏi nào để chữ bám vào. Khi bạn mang câu hỏi theo, việc đọc chuyển từ tiếp nhận sang tìm kiếm: mỗi đoạn văn hoặc trả lời được câu bạn đang giữ, hoặc làm nảy ra câu mới. Bài này đưa ra mẫu câu hỏi cho từng lượt và cách luyện cho thành nếp.

Vì sao đọc kèm câu hỏi lại giúp hiểu và nhớ lâu hơn?

Khi bạn có một câu hỏi trong đầu, bộ não tự động sàng lọc: đoạn nào liên quan thì chú ý, đoạn nào chỉ là ví dụ phụ thì lướt qua. Đó là lý do người đọc có câu hỏi thường nhớ được ý chính tốt hơn người đọc đều tay từ đầu đến cuối.

Thêm vào đó, câu hỏi buộc bạn đối chiếu điều đang đọc với điều đã biết. Một câu như “điều này khác gì với bài trước?” bắt bạn kéo kiến thức cũ ra, nối nó với cái mới. Mối nối càng nhiều thì kiến thức càng khó trôi đi. Đọc không có câu hỏi thì mỗi chương đứng riêng một chỗ, như những hòn đảo không có cầu.

Lượt một: hỏi trước khi đọc

Xem khung chương trước

Dành hai ba phút lướt tên chương, các đề mục, hình minh hoạ và câu hỏi cuối chương nếu có. Đừng đọc nội dung, chỉ nhìn bộ khung. Việc này giống xem bản đồ trước khi đi đường.

Biến đề mục thành câu hỏi

Mỗi đề mục có thể đổi thành một câu hỏi. Đề mục “Nguyên nhân của chiến tranh thế giới thứ nhất” thành “Những nguyên nhân nào dẫn tới chiến tranh, và nguyên nhân nào là trực tiếp?”. Đề mục “Quang hợp ở thực vật C4” thành “Thực vật C4 làm quang hợp khác các cây thường ở chỗ nào, và vì sao lại khác?”.

Hỏi điều mình đã biết

Tự hỏi: mình đã biết gì về chủ đề này? Viết nhanh ba dòng. Những gì bạn viết ra sẽ là điểm tựa để so với nội dung mới, và cũng giúp bạn nhận ra chỗ mình tưởng biết mà thật ra mơ hồ.

Lượt hai: dừng giữa chừng hỏi những gì?

Trong lúc đọc, dừng lại sau mỗi đoạn lớn, thường là hết một đề mục nhỏ. Mỗi lần dừng chỉ cần một hai câu trong bảng dưới, không cần hỏi đủ cả.

Nếu dừng lại mà không trả lời được câu ý chính, đó là tín hiệu nên đọc lại đoạn vừa rồi chậm hơn, trước khi đi tiếp. Đi tiếp khi chưa nắm đoạn trước thường khiến cả phần sau mờ theo.

Lượt ba: gấp sách lại và tự hỏi

Sau khi đọc xong, gấp sách lại, lấy tờ giấy trắng và trả lời các câu hỏi đã đặt ở lượt một. Không mở sách. Viết bằng lời của mình, không cần đầy đủ. Câu nào trả lời trơn tru, câu nào ấp úng, câu nào bỏ trống, bạn sẽ thấy rõ ngay.

Sau đó mới mở sách ra đối chiếu. Phần bỏ trống hoặc trả lời sai là phần cần đọc lại. Đây là chỗ khác biệt với cách đọc lại toàn bộ chương: bạn chỉ quay lại đúng chỗ còn hổng, tiết kiệm được nhiều thời gian.

Có thể thêm hai câu hỏi rộng hơn: “Nếu phải giải thích chương này cho một người chưa học trong hai phút, mình sẽ nói gì?” và “Điều gì trong chương làm mình ngạc nhiên hoặc thấy chưa thuyết phục?”. Câu thứ hai thường dẫn tới những câu hỏi đáng mang đến lớp.

Một buổi đọc mẫu

Một sinh viên năm nhất ngành kinh tế đọc chương về cung cầu. Lượt một, cô lướt khung chương, đổi bốn đề mục thành bốn câu hỏi, viết ba dòng về điều đã biết: giá tăng thì mua ít đi. Lượt hai, ở đề mục về sự dịch chuyển đường cầu, cô dừng lại hỏi ý chính và nhận ra mình đang lẫn giữa “lượng cầu thay đổi” và “cầu thay đổi”. Cô đọc lại đoạn đó chậm hơn, tự nghĩ ví dụ: giá trà sữa giảm thì lượng cầu tăng, còn khi trời nóng kéo dài thì cầu tăng.

Lượt ba, gấp sách, cô trả lời được ba trên bốn câu. Câu về độ co giãn để trống. Cô mở lại đúng đề mục ấy, đọc thêm một lần, rồi ghi một câu hỏi mang lên lớp: “Vì sao hàng thiết yếu lại ít co giãn, có trường hợp nào ngoại lệ không?”. Cả buổi đọc mất khoảng năm mươi phút, lâu hơn đọc lướt nhưng ngắn hơn đọc hai lần.

Mỗi loại sách học hợp với câu hỏi nào?

Ba lượt hỏi dùng được cho mọi môn, nhưng câu hỏi lượt hai nên đổi theo loại sách. Vài gợi ý:

Sách khoa học tự nhiên. Hỏi nhiều về cơ chế và điều kiện: hiện tượng này xảy ra khi nào, thay đổi một yếu tố thì kết quả thay đổi ra sao, thí nghiệm nào cho thấy điều đó. Với công thức, hỏi thêm từng đại lượng nghĩa là gì và đơn vị của nó.

Sách lịch sử, xã hội. Hỏi về nguyên nhân, hệ quả và góc nhìn: sự kiện này bắt nguồn từ đâu, ai chịu ảnh hưởng, nguồn tư liệu nào cho biết điều đó. Câu hỏi về trình tự thời gian cũng giúp nhiều, vì sự kiện nối nhau theo chuỗi.

Văn bản văn học, nghị luận. Hỏi về ý đồ và cách viết: tác giả muốn người đọc cảm thấy gì ở đoạn này, chi tiết nào tạo ra cảm giác đó, lập luận dựa trên lý lẽ hay cảm xúc.

Tài liệu hướng dẫn, kỹ thuật. Hỏi về thứ tự và điều kiện: bước này phải làm trước bước nào, nếu bỏ qua thì chuyện gì xảy ra, có lưu ý an toàn nào không. Tốt nhất là vừa đọc vừa làm thử.

Những lỗi hay gặp

Kỹ thuật này dễ hiểu nhưng dễ làm sai theo vài kiểu:

• Đặt quá nhiều câu hỏi trước khi đọc, tới mức mất hứng đọc. Ba đến năm câu cho một chương là đủ.
• Dừng sau mỗi câu văn thay vì mỗi đoạn lớn. Dừng quá dày làm đứt mạch ý.
• Lượt ba vẫn liếc sách. Mở sách ra thì không còn biết mình nhớ hay đang đọc lại.
• Chỉ hỏi câu “là gì” mà bỏ qua “vì sao” và “khác gì”. Câu “là gì” kiểm được trí nhớ, còn hai câu kia mới kiểm được hiểu.
• Áp dụng cho mọi thứ đang đọc. Truyện đọc giải trí không cần ba lượt hỏi; để dành kỹ thuật cho sách học và tài liệu khó.

Tự kiểm tiến bộ

Sau vài tuần, nhìn lại các tờ giấy lượt ba. Nếu ngày càng ít ô bỏ trống, việc đọc của bạn đang có chất lượng hơn. Một dấu hiệu khác là câu hỏi lượt hai của bạn bắt đầu có nhiều câu “phản bác” và “liên hệ” hơn câu “ý chính”: bạn đã nắm ý nhanh hơn và có dư sức để nghĩ xa hơn. Với học sinh nhỏ, phụ huynh có thể cùng con làm lượt một và lượt ba bằng lời nói, nghe con kể lại, không chấm đúng sai.

Câu hỏi thường gặp