Khi nghe giảng, đừng cố hiểu hết ngay tại chỗ. Hãy đánh dấu từng chỗ chưa hiểu bằng một ký hiệu nhỏ bên lề, sau buổi học phân chúng thành ba loại, tự gỡ những chỗ gỡ được trong mười phút, rồi gói phần còn lại thành một hai câu hỏi cụ thể để hỏi thầy cô.
Cái khó của việc nghe giảng là bài giảng không chờ ai. Bạn còn đang loay hoay với dòng thứ ba thì thầy cô đã sang ví dụ tiếp theo. Nhiều người chọn cách ghi chép thật đầy đủ, định về nhà đọc lại sẽ hiểu, nhưng khi mở vở ra thì không còn nhớ mình đã vấp ở đâu. Ghi câu hỏi bên lề giải quyết đúng chỗ đó: nó giữ lại dấu vết của khoảnh khắc bạn chưa hiểu, để sau này bạn quay lại đúng điểm ấy.
Vì sao cảm giác “nghe thì hiểu” lại đánh lừa người học?
Lúc thầy cô giảng, mọi bước nối với nhau trơn tru vì người giảng đã đi con đường đó nhiều lần. Bạn gật gù theo và tin mình hiểu. Nhưng hiểu khi được dẫn đi khác hẳn với tự đi được. Thứ thật sự cho biết bạn hiểu hay chưa là khi bạn tự làm lại mà không nhìn vở.
Vì thế, câu hỏi tốt nhất thường không nảy ra trong lớp mà nảy ra khi bạn thử làm lại. Ký hiệu bên lề là cầu nối giữa hai thời điểm: trong lớp bạn chỉ cần đánh dấu “chỗ này hơi chông chênh”, khi làm lại bạn sẽ biết chính xác mình thiếu gì. Có những chỗ đánh dấu trong lớp, về nhà đọc lại thấy dễ; có những chỗ trong lớp tưởng ổn, về nhà mới vấp. Cả hai đều đáng ghi.
Còn một lý do nữa để ghi bên lề thay vì cố hỏi ngay: phần lớn chỗ chưa hiểu trong lớp tự sáng ra khi người giảng đi tiếp vài phút. Một ví dụ sau đó, một câu nhắc lại, một hình vẽ thêm có thể trả lời luôn điều bạn định hỏi. Ký hiệu giúp bạn kiên nhẫn chờ mà không đánh mất câu hỏi. Đến cuối buổi, chỗ nào đã sáng thì gạch đi, chỗ nào còn tối thì giữ lại.
Đánh dấu bên lề bằng ký hiệu nào cho nhanh?
Trong lớp bạn không có thời gian viết nguyên câu hỏi. Một bộ ký hiệu nhỏ, dùng nhất quán, cho phép đánh dấu trong một giây rồi nghe tiếp.
| Ký hiệu | Nghĩa | Ví dụ tình huống | Việc làm sau buổi học |
|---|---|---|---|
| Dấu hỏi | Không hiểu một từ, một khái niệm | Thầy nói “đại lượng vô hướng” mà bạn chưa rõ | Tra sách giáo khoa hoặc phần giải thích thuật ngữ |
| Mũi tên có dấu hỏi | Không thấy vì sao bước này dẫn sang bước sau | Biến đổi từ dòng hai sang dòng ba | Tự làm lại bước đó, viết ra phép biến đổi |
| Hai vạch song song | Thấy mâu thuẫn với điều đã học | Bài này nói khác bài tuần trước | Mở lại vở tuần trước, so hai chỗ |
| Ngôi sao | Hiểu nhưng muốn biết thêm, dùng vào đâu | Công thức này có dùng ngoài đời không | Để dành hỏi khi có thời gian |
| Khoanh tròn | Bỏ lỡ, không kịp chép | Thầy chuyển trang nhanh | Mượn vở bạn hoặc xem tài liệu của lớp |
Bạn có thể đổi ký hiệu theo ý mình, miễn là trước buổi học đã quy ước sẵn. Điều quan trọng là phân biệt được loại chưa hiểu, vì mỗi loại có cách gỡ khác nhau.
Ba loại chỗ chưa hiểu và cách gỡ từng loại
Sau buổi học, dành mười phút lật lại vở và xếp từng ký hiệu vào một trong ba loại dưới đây. Mười phút là đủ, đừng kéo dài thành buổi học lại.
Chưa hiểu từ
Đây là loại dễ gỡ nhất và thường không cần hỏi ai. Một thuật ngữ bạn chưa nắm sẽ kéo theo cả đoạn giảng sau đó trở nên mờ. Tra nghĩa trong sách, viết lại bằng lời của mình một câu, kèm một ví dụ. Nếu tra rồi vẫn thấy định nghĩa khó hiểu, khi đó mới đưa vào danh sách hỏi.
Chưa hiểu bước
Bạn hiểu từng phần nhưng không thấy chúng nối nhau thế nào. Cách gỡ là tự làm lại đúng bước đó trên giấy nháp, viết rõ từng phép biến đổi nhỏ. Nhiều khi chỗ vấp nằm ở một bước người giảng bỏ qua vì coi là hiển nhiên, như một hằng đẳng thức hay một quy tắc đổi dấu.
Chưa hiểu vì sao
Loại này khó nhất: bạn làm theo được nhưng không biết vì sao phải làm như vậy, hay vì sao cách khác lại sai. Đây là loại đáng mang đi hỏi nhất, vì sách thường ít giải thích phần “vì sao”, còn người giảng thì biết rõ.
Gói câu hỏi thế nào để thầy cô trả lời trong vài phút?
Câu hỏi được trả lời nhanh nhất là câu cho người giảng biết ngay ba điều: bạn đang ở đâu, bạn đã thử gì, bạn kẹt chỗ nào.
- Nêu vị trí: phần nào, trang nào, ví dụ nào. “Ở ví dụ hai của tiết hôm thứ Ba…”
- Nêu điều bạn đã hiểu: “Em hiểu tới chỗ đặt ẩn là quãng đường…”
- Nêu chỗ kẹt cụ thể: “…nhưng không thấy vì sao phương trình lại lấy hiệu hai vận tốc.”
- Nêu điều bạn đã thử, nếu có: “Em thử lấy tổng thì ra số âm.”
- Dừng lại và nghe hết, chưa vội gật đầu. Nghe xong, nói lại ngắn gọn điều vừa hiểu để thầy cô kiểm.
So với câu “Thầy giảng lại bài này được không ạ?”, câu hỏi gói đủ bốn phần trên giúp thầy cô trả lời đúng chỗ trong hai ba phút. Họ cũng thấy bạn đã tự cố gắng, nên thường sẵn lòng giải thích kỹ hơn.
Một buổi học có thể diễn ra như thế nào?
Hình dung một học sinh lớp mười một trong tiết Hoá về cân bằng phương trình. Trong lớp em đánh bốn ký hiệu: một dấu hỏi ở chữ “chất oxi hoá”, hai mũi tên có dấu hỏi ở hai bước cân bằng, một ngôi sao ở chỗ cô nói phản ứng này xảy ra trong pin. Tối về em mất bốn phút tra lại khái niệm chất oxi hoá trong sách, ghi một câu bằng lời của mình. Em làm lại bước cân bằng thứ nhất và nhận ra mình quên nhân hệ số cho cả hai vế. Bước thứ hai làm lại vẫn không ra.
Hôm sau em chỉ mang một câu hỏi duy nhất đến hỏi cô, gói đủ vị trí, điều đã hiểu và chỗ kẹt. Ngôi sao về pin thì em để dành, khi nào học đến chương điện hoá sẽ hỏi. Từ bốn chỗ chưa hiểu, chỉ một chỗ cần tới người khác, và chỗ đó được giải quyết trong lúc cô đi qua bàn.
Những điều không cần làm
Có vài thói quen tốn công mà ít giúp cho việc hỏi trúng chỗ:
- Chép lại toàn bộ bài giảng cho thật đẹp trước khi tìm chỗ chưa hiểu. Làm thế thì chỗ vấp bị lấp dưới lớp chữ ngay ngắn.
- Đợi gom thật nhiều câu hỏi rồi mới hỏi một lần. Câu hỏi để lâu thì bạn quên mất mình kẹt ở đâu.
- Hỏi bạn cùng bàn ngay giữa lúc thầy cô đang giảng. Cả hai cùng lỡ đoạn tiếp theo; đánh dấu rồi hỏi sau.
- Tự trách mình vì có nhiều dấu hỏi. Số ký hiệu nhiều chỉ cho biết bài mới và khó, không nói gì về năng lực của bạn.
Tự kiểm sau vài tuần
Mở lại các trang vở cũ và để ý tỉ lệ giữa ba loại ký hiệu. Nếu dấu hỏi về từ ngữ chiếm phần lớn, bạn nên đọc trước bài ở nhà để làm quen thuật ngữ. Nếu mũi tên chiếm phần lớn, bạn cần luyện tự làm lại các bước biến đổi. Nếu ngôi sao bắt đầu nhiều lên, đó là dấu hiệu bạn đã nghe giảng chủ động hơn, bắt đầu tò mò chuyện dùng kiến thức vào đâu. Không cần biến những quan sát này thành điểm số, chỉ dùng để chọn việc luyện tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Có nên giơ tay hỏi ngay khi chưa hiểu trong lớp không?
Nếu chỗ chưa hiểu là một từ hay một chi tiết làm bạn không theo được phần sau, hỏi ngay là hợp lý. Còn câu hỏi về vì sao, về ứng dụng thì nên đánh dấu và hỏi cuối giờ để không làm đứt mạch bài giảng.
Học trực tuyến thì đánh dấu bên lề thế nào?
Ghi mốc thời gian của đoạn video hoặc số trang tài liệu cạnh ký hiệu. Khi hỏi, bạn chỉ cần nêu mốc đó là người giảng biết ngay bạn đang nói tới đoạn nào.
Nếu về nhà tự gỡ được hết thì có cần hỏi nữa không?
Không bắt buộc. Nhưng bạn vẫn có thể hỏi một câu ngôi sao về chuyện mở rộng hay ứng dụng, vì đó là phần sách ít nói tới và người giảng thường có nhiều điều để chia sẻ.
Học sinh nhỏ tuổi dùng cách này được không?
Được, với bộ ký hiệu đơn giản hơn, chẳng hạn chỉ dùng dấu hỏi. Phụ huynh có thể cùng con xem lại các dấu hỏi vào buổi tối, nghe con kể chứ không chấm hay so sánh với bạn khác.
Làm sao để không ngại khi hỏi giảng viên đại học?
Chuẩn bị câu hỏi đã gói đủ vị trí, điều đã hiểu và chỗ kẹt. Câu hỏi cụ thể cho thấy bạn đã tự làm phần việc của mình, nên giảng viên thường đón nhận rất thoải mái.