Dùng câu hỏi đóng khi bạn cần chốt một dữ kiện hay một lựa chọn: có hay không, mấy giờ, cái nào. Dùng câu hỏi mở khi bạn chưa biết mình còn thiếu gì và cần người kia kể, giải thích, so sánh. Người hỏi khéo thường mở trước để thấy toàn cảnh, đóng sau để chốt lại.
Nghe thì đơn giản, nhưng phần lớn cuộc hỏi đáp hỏng là do chọn sai loại câu. Hỏi đóng quá sớm thì chỉ nhận về chữ “có” hoặc “không” mà vẫn mù mờ. Hỏi mở quá rộng thì người nghe lúng túng, trả lời lan man, và bạn ra về với một mớ thông tin không dùng được. Bài này đi từ khác biệt giữa hai loại, qua bảng chọn theo tình huống, tới cách luyện để việc chọn đúng thành phản xạ.
Câu hỏi đóng và câu hỏi mở khác nhau ở chỗ nào?
Câu hỏi đóng: thu hẹp câu trả lời
Câu hỏi đóng là câu mà người hỏi đã định sẵn khuôn trả lời: có hoặc không, một con số, một cái tên, hoặc một lựa chọn trong vài phương án. “Bài này nộp thứ Năm phải không?”, “Bạn chọn phương án A hay B?”, “Mấy giờ xe chạy?” đều là câu đóng. Ưu điểm của nó là nhanh, rõ, dễ ghi lại. Nhược điểm là nó chỉ trả về đúng thứ bạn đã nghĩ tới; điều bạn không nghĩ tới thì câu đóng không bao giờ đào ra được.
Câu hỏi mở: mời người kia dẫn đường
Câu hỏi mở để người trả lời tự chọn hướng và độ dài. Nó thường bắt đầu bằng “như thế nào”, “vì sao”, “điều gì”, “kể cho mình nghe”, “nếu… thì sao”. “Bạn làm bài này theo những bước nào?” cho bạn thấy cả cách nghĩ của người kia, kể cả chỗ họ đi khác bạn. Cái giá phải trả là thời gian, và câu trả lời có khi dài hơn mức bạn cần.
Phép thử nhanh
Muốn biết một câu là đóng hay mở, hãy tưởng tượng người kia chỉ được trả lời bằng một từ. Nếu một từ là đủ thì đó là câu đóng. Nếu một từ nghe cụt và kỳ cục thì đó là câu mở. Phép thử này giúp bạn bắt được những câu đóng trá hình, kiểu “Bạn có hiểu phần này không?”, nghe như mời giải thích nhưng thật ra chỉ chờ chữ “có”.
Chọn loại câu hỏi theo tình huống nào?
Không có loại nào tốt hơn loại nào. Câu hỏi đúng là câu hợp với điều bạn đang cần ở thời điểm đó. Bảng dưới gom những tình huống người học và người đi làm hay gặp.
| Tình huống | Nên dùng | Ví dụ câu hỏi | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Mới bắt đầu tìm hiểu một việc lạ | Câu mở | Việc này thường bắt đầu từ đâu? | Bạn chưa biết đủ để đặt câu đóng cho trúng |
| Cần xác nhận một chi tiết trước khi làm | Câu đóng | Bản nộp là tệp chữ hay bản in? | Một chi tiết sai là làm lại cả việc |
| Nghe giảng mà chưa hiểu một bước | Câu mở hẹp | Từ dòng hai sang dòng ba, thầy đã làm gì? | Khoanh đúng chỗ mà vẫn để người giảng giải thích |
| Muốn biết người kia nghĩ gì thật | Câu mở | Điều gì làm bạn còn phân vân? | Câu đóng dễ khiến người ta trả lời cho xong |
| Cuộc trao đổi sắp kết thúc | Câu đóng | Vậy mình làm phần một, bạn làm phần hai, đúng không? | Chốt lại để hai bên hiểu giống nhau |
| Người kia đang căng thẳng, ít lời | Câu đóng dễ trước | Bạn ngồi đây được chừng mười phút chứ? | Câu dễ trả lời giúp người ta mở lời dần |
Để ý dòng thứ ba: có một loại nằm giữa, gọi là câu mở hẹp. Nó khoanh vùng như câu đóng nhưng vẫn để người kia giải thích. Đây là loại câu được việc nhất khi bạn hỏi bài, vì thầy cô biết ngay bạn kẹt ở đâu mà không phải giảng lại từ đầu.
Vì sao mở trước, đóng sau thường hiệu quả hơn?
Thứ tự mở trước, đóng sau hay được gọi là hỏi hình phễu: miệng phễu rộng để gom thông tin, đáy phễu hẹp để chốt. Khi bạn hỏi mở trước, người kia có chỗ kể những điều bạn không biết để hỏi. Sau đó các câu đóng giúp bạn kiểm lại từng chi tiết quan trọng và tránh hiểu lệch.
Thử hình dung một học sinh lớp mười hỏi chị họ đang học đại học về ngành chị theo. Nếu mở bằng “Ngành chị có khó không?”, cuộc nói chuyện dừng ở chữ “cũng khó”. Nếu mở bằng “Một tuần của chị trong năm nhất trông như thế nào?”, chị sẽ kể giờ lên lớp, bài tập nhóm, môn nào làm chị thức khuya. Từ đó em mới đặt được câu đóng có ích: “Môn toán năm nhất có phải học lại phần tích phân không?”.
Có những lúc nên đảo ngược phễu. Khi người kia ngại nói, vài câu đóng dễ trả lời giúp họ thả lỏng, rồi mới mở dần ra. Khi thời gian rất ít, chẳng hạn chỉ có hai phút sau giờ học, bạn nên đi thẳng vào câu mở hẹp thay vì mở rộng rồi không kịp chốt.
Những lỗi hay gặp khi dùng hai loại câu hỏi
Đóng quá sớm
Hỏi “Phải làm theo cách này không?” ngay khi chưa hiểu việc là tự trói mình vào cách bạn đang nghĩ. Người kia có thể đáp “được” trong khi còn cách gọn hơn nhiều mà họ không nhắc vì bạn không hỏi.
Mở quá rộng
“Bạn thấy môn Vật lí thế nào?” rộng tới mức người nghe không biết bắt đầu từ đâu. Thêm một phạm vi là đủ cứu câu hỏi: “Trong chương dao động, phần nào bạn thấy khó hình dung nhất?”.
Hỏi “vì sao” nghe như chất vấn
“Sao bạn lại làm thế?” dễ khiến người nghe phòng thủ. Đổi thành “Điều gì làm bạn chọn cách đó?” vẫn giữ ý hỏi lý do mà giọng mềm hơn, người kia sẵn lòng giải thích hơn.
Gộp hai câu làm một
“Bạn thấy bài khó không, và định ôn thế nào?” nhận về một câu trả lời cho vế dễ hơn. Mỗi lần chỉ hỏi một điều, chờ trả lời xong rồi hỏi tiếp.
Đổi một câu đóng thành câu mở và ngược lại bằng cách nào?
Đây là động tác nên luyện cho tới khi làm được trong đầu khi đang nói chuyện. Vài cặp mẫu để bạn thấy cách đổi:
- “Bạn có thích lớp học thêm này không?” thành “Buổi học nào gần đây bạn thấy được nhiều nhất, và vì sao?”
- “Bài này có khó không?” thành “Bạn kẹt ở bước nào của bài này?”
- “Bạn hiểu chưa?” thành “Bạn thử nói lại bước cuối theo cách của bạn được không?”
- “Kể mình nghe về chuyến thực tế” thành câu đóng khi cần chốt: “Chuyến đi có cần mang theo giấy tờ tuỳ thân không?”
- “Bạn nghĩ sao về kế hoạch?” thành câu đóng khi cần quyết: “Mình bắt đầu từ thứ Hai hay đợi qua đợt kiểm tra?”
Quy tắc chung: muốn mở thì thay động từ “có… không” bằng “như thế nào”, “điều gì”, “bước nào”; muốn đóng thì đưa ra sẵn các phương án hoặc một con số để người kia chọn.
Bài tập mười phút mỗi ngày để luyện
Không cần tìm người lạ để luyện. Những cuộc nói chuyện thường ngày là đủ chỗ tập, miễn là bạn để ý.
- Buổi sáng, chọn một cuộc nói chuyện trong ngày mà bạn muốn hỏi khéo hơn: hỏi bài, hỏi đồng nghiệp, hỏi người trong nhà.
- Viết trước ba câu: một câu mở rộng, một câu mở hẹp, một câu đóng để chốt.
- Khi nói chuyện, để ý câu nào người kia trả lời dài, câu nào chỉ một hai chữ.
- Buổi tối, ghi lại một câu đóng bạn lỡ dùng sớm và viết lại nó thành câu mở.
- Cuối tuần, đọc lại bảy câu đã viết lại, gạch chân động từ bạn hay dùng để mở câu.
Sau vài tuần, nhiều người nhận ra mình có một thói quen riêng, chẳng hạn mở câu nào cũng bằng “có… không”. Thấy được thói quen đó là nửa chặng đường sửa nó.
Tự kiểm tiến bộ thế nào mà không chấm điểm mình?
Đừng đếm số câu mở bạn đặt được; đếm như vậy dễ biến cuộc nói chuyện thành buổi thẩm vấn. Hãy để ý ba dấu hiệu. Một là người kia nói nhiều hơn bạn trong phần đầu cuộc trò chuyện. Hai là bạn ra về biết được ít nhất một điều mà trước đó bạn không hề nghĩ tới để hỏi. Ba là phần cuối có một câu chốt mà cả hai cùng gật đầu, không ai phải hỏi lại sau đó.
Nếu bạn là phụ huynh muốn rèn cho con, hãy hỏi con câu mở về ngày học, chẳng hạn “Hôm nay có chuyện gì làm con bật cười?”, thay vì “Hôm nay đi học vui không?”. Con nghe nhiều câu mở thì cũng dần biết đặt câu mở. Không cần khen chê câu hỏi của con, chỉ cần trả lời nghiêm túc là đủ để con muốn hỏi tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi mở có phải lúc nào cũng tốt hơn câu hỏi đóng?
Không. Câu mở giúp gom thông tin và hiểu cách nghĩ của người khác, còn câu đóng cần để chốt chi tiết và quyết định. Một cuộc trao đổi tốt thường có cả hai, mở ở đầu và đóng ở cuối.
Câu hỏi mở hẹp là gì?
Đó là câu khoanh đúng một vùng nhỏ nhưng vẫn để người kia giải thích, ví dụ hỏi thầy cô đã làm gì giữa hai dòng của lời giải. Loại câu này được việc khi hỏi bài vì người giảng biết ngay bạn kẹt ở đâu.
Làm sao để câu hỏi vì sao không nghe như trách móc?
Đổi chữ “sao bạn lại” thành “điều gì làm bạn chọn”, hạ giọng và hỏi sau khi đã ghi nhận điều người kia làm. Ý hỏi lý do vẫn giữ nguyên nhưng người nghe không thấy mình đang bị bắt lỗi.
Khi chỉ có hai phút để hỏi thầy cô thì nên hỏi kiểu gì?
Đi thẳng vào một câu mở hẹp chỉ đúng chỗ bạn kẹt, kèm điều bạn đã thử. Hai phút đủ để nghe một lời giải thích gọn nếu câu hỏi đã khoanh vùng sẵn.
Trẻ nhỏ có học được cách đặt câu hỏi mở không?
Có, chủ yếu qua việc nghe người lớn hỏi. Khi cha mẹ hỏi con bằng câu mở và lắng nghe câu trả lời, trẻ bắt chước dần. Không cần chấm hay sửa câu hỏi của con, chỉ cần trả lời thật lòng.