Năm lần tại sao là cách hỏi “vì sao” nối tiếp nhau, mỗi câu hỏi đặt lên câu trả lời trước, cho tới khi chạm một nguyên nhân mà bạn sửa được. Con số năm chỉ là mốc ước lượng: có khi ba tầng là đủ, có khi phải sáu, bảy tầng.
Kỹ thuật này bắt nguồn từ cách các xưởng sản xuất ở Nhật Bản truy lỗi máy móc, rồi lan sang nhiều lĩnh vực khác. Với người học, nó đặc biệt hợp để xử lý những lỗi lặp đi lặp lại: sai một dạng bài mãi không hết, ôn rồi vẫn quên, mở sách ra là buồn ngủ. Nếu chỉ sửa ở bề mặt, lỗi sẽ quay lại dưới hình dạng khác. Hỏi tới tầng sâu hơn giúp bạn tìm đúng chỗ cần đổi.
Năm lần tại sao khác gì với việc hỏi “vì sao” bình thường?
Hỏi “vì sao” một lần thường dừng ở nguyên nhân gần nhất, và nguyên nhân gần nhất hay là thứ bạn đã biết: “vì cẩu thả”, “vì không ôn”. Những câu trả lời ấy đúng nhưng không cho bạn biết phải làm gì khác vào ngày mai. Cẩu thả ở đâu, vì sao lại cẩu thả ở đúng chỗ đó, là những câu chưa ai hỏi.
Năm lần tại sao buộc bạn đi tiếp. Mỗi tầng trả lời phải là một sự việc cụ thể, kiểm chứng được, không phải một tính từ về bản thân. Khi câu trả lời biến thành một việc cụ thể bạn có thể làm khác đi, đó là lúc dừng.
Ví dụ làm mẫu: sai dấu khi giải phương trình
Một học sinh lớp chín nhận ra bài kiểm tra nào cũng mất ý vì sai dấu. Đây là chuỗi câu hỏi em đi cùng anh trai:
| Tầng | Câu hỏi | Câu trả lời cụ thể |
|---|---|---|
| 1 | Vì sao bài này mất ý? | Vì chuyển vế mà quên đổi dấu một số hạng. |
| 2 | Vì sao quên đổi dấu? | Vì chuyển nhiều số hạng cùng lúc trong một dòng. |
| 3 | Vì sao lại chuyển nhiều số hạng một lúc? | Vì muốn làm nhanh cho kịp giờ. |
| 4 | Vì sao lại thiếu giờ? | Vì làm bài theo thứ tự đề, câu đầu khó nên mất nhiều thời gian. |
| 5 | Vì sao làm theo thứ tự đề? | Vì chưa bao giờ đọc lướt cả đề trước để chọn câu dễ làm trước. |
Nếu dừng ở tầng một, cách sửa sẽ là “cẩn thận hơn”, một lời tự nhắc ai cũng từng nói mà không thay đổi được gì. Đi tới tầng năm, em có hai việc rõ ràng: chuyển từng số hạng một trên mỗi dòng, và dành hai phút đầu giờ đọc lướt cả đề để chọn thứ tự làm. Cả hai đều làm được ngay ở bài kiểm tra tiếp theo.
Ví dụ thứ hai: mở sách ra là buồn ngủ
Một sinh viên năm hai than rằng cứ ngồi vào bàn đọc giáo trình là mười phút sau đã díp mắt. Câu “vì sao” đầu tiên cho câu trả lời “vì sách khô”. Hỏi tiếp: sách khô ở chỗ nào? Ở chỗ cậu đọc liền một mạch từ đầu chương, không biết đoạn nào quan trọng. Vì sao không biết? Vì chưa xem mục lục và câu hỏi cuối chương trước khi đọc. Vì sao bỏ qua bước đó? Vì nghĩ rằng đọc từ đầu mới là đọc kỹ.
Đến đây việc cần làm đã rõ: trước khi đọc, dành ba phút xem đầu mục và câu hỏi cuối chương, chọn hai câu hỏi muốn tìm câu trả lời. Đọc có mục tiêu thì mắt tỉnh hơn hẳn. Đáng chú ý là cậu không cần thay đổi giờ ngủ hay uống thêm cà phê, thứ mà câu trả lời ở tầng một gợi ra.
Các bước đặt năm lần tại sao cho một lỗi của chính bạn
Cách làm này cần giấy bút, mười lăm phút và một lỗi cụ thể. Đừng chọn “học kém môn Toán”; hãy chọn “bài kiểm tra hôm thứ Sáu mất điểm câu ba”.
- Viết lỗi ra một dòng, càng cụ thể càng tốt: xảy ra ở đâu, lúc nào, hậu quả là gì.
- Hỏi “vì sao” và viết câu trả lời là một sự việc, không phải một tính từ. Nếu bạn viết “vì lười”, hãy hỏi tiếp: lười làm việc gì, lúc nào?
- Kiểm câu trả lời: nếu điều này không xảy ra thì lỗi có còn không? Nếu vẫn còn, câu trả lời chưa phải nguyên nhân thật.
- Đặt câu “vì sao” tiếp theo lên chính câu trả lời vừa viết. Lặp lại.
- Dừng khi câu trả lời là một việc bạn có thể làm khác đi trong tuần tới.
- Viết ra một việc làm cụ thể, có thời điểm, và thử ngay ở lần học sau.
Khi nào nên dừng, khi nào nên rẽ nhánh?
Dừng khi chạm việc làm được
Không cần đi tới năm tầng nếu ở tầng ba bạn đã có một việc rõ ràng để làm. Ngược lại, nếu tới tầng năm mà câu trả lời vẫn chung chung, cứ hỏi tiếp. Mốc dừng là tính hành động được, không phải con số.
Dừng khi chạm điều ngoài tầm tay
Nếu câu trả lời là “vì lớp đông, thầy cô không kịp chữa từng bài”, bạn đã đi quá chỗ mình kiểm soát. Quay lại một tầng và tìm nhánh khác mà bạn tự làm được, chẳng hạn tự đối chiếu bài với lời giải mẫu.
Rẽ nhánh khi có nhiều nguyên nhân
Một lỗi có thể có hai ba nguyên nhân cùng lúc. Ở tầng có hai câu trả lời đều đúng, hãy vẽ hai nhánh và hỏi tiếp cả hai. Thường một nhánh sẽ dẫn tới việc làm dễ hơn, và bạn bắt đầu từ đó.
Những bẫy hay gặp
Biến câu trả lời thành lời tự trách. Câu như “vì mình kém” hay “vì mình không có năng khiếu” chặn đứng chuỗi câu hỏi. Chúng không phải sự việc, và chúng không chỉ ra việc gì để làm. Khi bắt gặp câu như vậy, thay bằng mô tả điều đã xảy ra.
Đổ hết cho người khác. Thầy cô giảng nhanh, đề khó, bạn bên cạnh ồn có thể là sự thật, nhưng nếu chuỗi câu hỏi dừng ở đó thì bạn không có gì để làm. Ghi nhận rồi tìm nhánh trong tầm tay.
Đoán thay vì kiểm. Nhiều câu trả lời nghe hợp lý mà sai. Muốn chắc, mở lại bài làm, xem lại giấy nháp, đếm xem lỗi xuất hiện ở bao nhiêu bài. Bằng chứng trên giấy đáng tin hơn trí nhớ.
Dùng để hỏi dồn người khác. Hỏi “vì sao” liên tiếp vào mặt một người, nhất là trẻ nhỏ, nghe như tra hỏi. Với người khác, chỉ nên dùng khi cả hai cùng muốn tìm nguyên nhân, và giọng là cùng nhau tìm chứ không phải bắt lỗi.
Dùng năm lần tại sao cùng con hoặc cùng bạn học
Phụ huynh có thể dùng kỹ thuật này với con khi con gặp một lỗi lặp lại, với điều kiện con muốn tìm hiểu. Người lớn giữ vai trò người hỏi, con là người trả lời và tự viết ra. Câu hỏi của người lớn nên mang tính tò mò: “Lúc đó con đang làm gì?”, “Chuyện gì xảy ra ngay trước đó?”. Không nhận xét câu trả lời là đúng hay sai, không so với anh chị em. Khi chuỗi câu hỏi dẫn tới một việc làm, để con tự chọn thử việc đó trong tuần.
Với bạn học cùng nhóm, hai người có thể đổi vai: một người kể lỗi, một người hỏi. Người hỏi thường thấy những bước nhảy mà người trong cuộc bỏ qua, vì người trong cuộc đã quen với cách mình nghĩ. Sau mười lăm phút, đổi vai cho người kia.
Tự kiểm: việc làm rút ra có chạy không?
Năm lần tại sao chỉ có giá trị nếu việc làm rút ra được thử thật. Sau hai tuần, xem lại lỗi ban đầu: nó còn xuất hiện không, ít hơn hay nhiều hơn? Nếu vẫn như cũ, có thể chuỗi câu hỏi đã rẽ nhầm nhánh ở tầng nào đó. Mở tờ giấy cũ, tìm tầng có câu trả lời bạn đoán mà chưa kiểm, và đi lại từ đó. Lưu các tờ giấy này trong một tập riêng; sau vài lần, bạn sẽ thấy những nguyên nhân gốc giống nhau xuất hiện ở nhiều lỗi khác nhau, và đó là chỗ đáng đầu tư sửa nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải hỏi đủ năm lần không?
Không. Năm chỉ là mốc ước lượng. Bạn dừng khi câu trả lời là một việc cụ thể làm khác đi được, có thể ở tầng ba hoặc tầng bảy.
Năm lần tại sao có dùng được cho việc ngoài học tập không?
Được. Kỹ thuật này dùng cho mọi lỗi lặp lại, như đi muộn, quên đồ, làm hỏng một món ăn. Nguyên tắc vẫn là mỗi câu trả lời phải là sự việc cụ thể, kiểm chứng được.
Nếu câu trả lời là vì mình lười thì sao?
Hỏi tiếp: lười làm việc gì, vào lúc nào, ngay trước đó chuyện gì xảy ra. Lười là tính từ, không phải nguyên nhân; câu trả lời cụ thể hơn mới chỉ ra được việc cần đổi.
Có nên dùng kỹ thuật này để hỏi con khi con làm sai?
Chỉ khi con muốn tìm hiểu và không khí thoải mái. Người lớn hỏi bằng giọng tò mò, để con tự trả lời và tự chọn việc thử, không nhận xét hay so sánh.
Làm sao biết mình đã tìm đúng nguyên nhân gốc?
Thử việc làm rút ra trong một hai tuần rồi xem lỗi ban đầu còn không. Nếu lỗi giảm rõ, bạn đã chạm đúng chỗ; nếu không, quay lại tầng có câu trả lời còn đoán.