Học viết bằng cách viết lại đoạn văn hay từ trí nhớ rồi so với bản gốc

Kỹ thuật này gồm bốn bước: đọc kỹ một đoạn văn hay, ghi vài chữ khoá cho mỗi câu, cất bản gốc đi rồi tự viết lại đoạn đó, sau cùng so từng câu với bản gốc. Chỗ khác nhau chính là điều người viết giỏi làm mà bạn chưa làm, và đó là thứ bạn học được.

Nhiều người muốn viết hay hơn đọc rất nhiều, nhưng đọc nhiều mà không để ý cách viết thì giống xem người khác bơi mà không xuống nước. Ngược lại, học thuộc văn mẫu để chép vào bài là đi đường tắt sai: không học được gì, lại dễ bị coi là không trung thực. Viết lại từ trí nhớ nằm ở giữa: bạn mượn khung của đoạn văn hay để tập tay, nhưng mọi chữ là do bạn tự viết.

Vì sao viết lại từ trí nhớ giúp học viết?

Khi đọc một đoạn văn hay, ta cảm thấy nó hay nhưng hiếm khi nói được vì sao. Khi tự viết lại cùng nội dung, bạn buộc phải tự chọn câu mở, tự quyết thứ tự ý, tự tìm từ. So với bản gốc, những chỗ khác biệt hiện ra rất rõ: tác giả mở bằng hình ảnh còn mình mở bằng nhận định; tác giả dùng câu ngắn ở chỗ cao trào còn mình viết câu dài; tác giả chỉ dùng một chi tiết còn mình dùng ba.

Mỗi khác biệt như vậy là một bài học cụ thể, gắn với chính câu bạn vừa viết, nên nhớ lâu hơn nhiều so với đọc một lời khuyên chung như hãy viết câu có nhịp.

Đây không phải là sao chép. Bản bạn viết lại không dùng để nộp hay đăng ở đâu; nó là bài tập riêng, giống như học vẽ bằng cách vẽ lại một bức tranh để hiểu bố cục.

Chọn đoạn văn nào để luyện?

Đoạn chọn quyết định bạn học được gì. Bảng dưới gợi ý loại đoạn theo điều bạn muốn cải thiện.

Đoạn nên dài vừa phải, khoảng năm đến mười câu. Ngắn quá thì không có gì để so, dài quá thì nhớ không nổi và bài tập biến thành học thuộc.

Cách làm một lượt luyện

Bước 1: đọc kỹ hai lần

Lần đầu đọc để hiểu nội dung. Lần hai đọc chậm, để ý cách viết: câu mở thế nào, câu nào ngắn bất ngờ, chữ nối nào được dùng.

Bước 2: ghi chữ khoá cho từng câu

Mỗi câu ghi hai ba chữ khoá về nội dung, không ghi cách viết. Ví dụ câu tả bà cụ ngồi đan len bên cửa sổ, chữ khoá chỉ là bà, đan len, cửa sổ. Chữ khoá là để nhớ ý, còn câu là phần bạn sẽ tự dựng.

Bước 3: cất bản gốc, đợi một lúc

Gấp sách, đi làm việc khác mười đến hai mươi phút. Nếu viết lại ngay, bạn sẽ nhớ nguyên câu chữ và chỉ chép lại từ trí nhớ, mất tác dụng.

Bước 4: viết lại theo chữ khoá

Chỉ nhìn chữ khoá, viết lại đoạn văn bằng câu của bạn. Không cố nhớ câu gốc; viết như thể đây là đoạn văn của bạn về nội dung đó.

Bước 5: so từng câu

Mở bản gốc, đặt hai bản cạnh nhau. Với từng cặp câu, ghi ra một điều khác nhau. Không chấm bên nào hay hơn; có lúc câu của bạn lại hợp ý bạn hơn, điều đó cũng đáng ghi.

Những điều thường lộ ra khi so

Người mới luyện thường gặp lại cùng vài khác biệt. Nếu thấy những điều này, bạn đang học đúng hướng:

• Bản gốc mở bằng hình ảnh hoặc hành động; bản mình mở bằng nhận định chung.
• Bản gốc dùng ít tính từ đánh giá hơn, nhiều động từ cụ thể hơn.
• Bản gốc có một câu rất ngắn đặt ở chỗ quan trọng; bản mình câu nào cũng dài như nhau.
• Bản gốc lược bớt chữ nối vì ý đã tự nối; bản mình dùng và, thì, là dày đặc.
• Bản gốc kết đoạn bằng một chi tiết; bản mình kết bằng câu tổng kết lặp lại ý đầu.

Mỗi lượt chỉ cần chọn một điều trong số đó để thử áp dụng vào bài viết tiếp theo của chính bạn. Áp dụng một điều cho tới khi quen, rồi mới sang điều khác.

Một lượt luyện cụ thể trông ra sao?

Một người đi làm muốn viết báo cáo gọn hơn chọn một đoạn bảy câu trong một bài báo giải thích vì sao giá rau tăng sau mưa bão. Chữ khoá ghi được: mưa lớn, ruộng ngập, rau úng, thu hoạch giảm, xe khó đi, chợ đầu mối, giá. Hai mươi phút sau, chị viết lại thành chín câu.

Khi so, chị ghi ba điều. Một: bản gốc nói giá tăng ngay câu đầu, chị để tới câu cuối. Hai: bản gốc gộp nguyên nhân về đường sá vào một câu, chị tách thành ba. Ba: bản gốc không có câu nào bắt đầu bằng có thể nói, bản của chị có hai. Tuần đó, chị thử đưa kết luận lên câu đầu trong báo cáo gửi phòng, và nhận ra cấp trên trả lời nhanh hơn hẳn.

Lỗi hay gặp và ranh giới cần giữ

Viết lại ngay sau khi đọc. Khi đó bạn chép lại từ trí nhớ ngắn hạn, không phải tự viết. Luôn có khoảng nghỉ trước bước viết lại.

Chọn đoạn quá khó hoặc quá xa giọng mình. Đoạn văn cổ, văn dịch nặng hoặc lối viết quá riêng của một tác giả khó học theo. Bắt đầu bằng văn xuôi hiện đại, rõ ràng.

Mang bản viết lại đi nộp. Bản viết lại vẫn dựa trên ý và bố cục của người khác. Nó là bài luyện riêng, không dùng làm bài nộp, không đăng lên mạng như bài của mình.

Coi bản gốc là chân lý. Bản gốc hay ở nhiều chỗ, nhưng không phải chỗ nào cũng hợp với mục đích của bạn. Mục tiêu là hiểu các lựa chọn của người viết, không phải biến mình thành bản sao.

Đưa kỹ thuật vào việc học hằng tuần

Hai lượt một tuần, mỗi lượt khoảng hai mươi lăm phút, là nhịp dễ giữ cho học sinh và người đi làm. Giữ các lượt trong một cuốn sổ: trang trái là chữ khoá và bản viết lại, trang phải là ghi chú khác biệt. Sau một học kỳ, cuốn sổ là bộ bài học viết được cá nhân hoá, mà không cuốn sách nào có.

Học sinh có thể chọn đoạn văn ngay trong sách Ngữ văn, phần văn bản đọc hiểu. Đó là những đoạn đã được chọn lọc, độ dài vừa phải, lại giúp ôn bài. Phụ huynh muốn đồng hành có thể làm cùng con một đoạn, mỗi người viết lại riêng, rồi cả hai cùng so với bản gốc. Không ai chấm ai; câu hỏi chung chỉ là: bản gốc làm điều gì mà cả hai mình chưa làm?

Cách tự kiểm tiến bộ: thỉnh thoảng lấy một bài bạn viết từ vài tháng trước, đọc lại và xem những điều ghi trong sổ đã xuất hiện trong bài mới chưa, ví dụ câu mở đã chuyển từ nhận định sang hình ảnh chưa. Thứ thay đổi trong bài của chính bạn là thước đo đáng tin nhất.

Câu hỏi thường gặp