Dàn ý năm phút gồm bốn thứ: một câu chính nói điều cả bài muốn nói, ba bốn ý lớn đỡ cho câu đó, thứ tự hợp lý của các ý, và một ví dụ gắn với mỗi ý. Có bộ xương ấy rồi mới viết, bài sẽ không lạc, không lặp và không hụt ý ở cuối.
Học sinh hay bỏ qua dàn ý vì nghĩ nó tốn thời gian, nhất là trong giờ kiểm tra. Kết quả quen thuộc là bài mở hay, thân bài lặp lại một ý ba lần bằng ba cách nói, rồi hết giờ khi chưa kịp viết ý quan trọng nhất. Người đi làm cũng gặp chuyện tương tự với báo cáo dài hay email nhiều nội dung. Năm phút dàn ý thường trả lại nhiều hơn năm phút ở phần viết.
Dàn ý năm phút khác dàn ý chi tiết ở đâu?
Dàn ý chi tiết kiểu trên lớp thường dài gần bằng bài, có cả mở bài, thân bài, kết bài viết thành câu. Nó hữu ích khi học cách viết một kiểu bài mới, nhưng quá nặng để dùng mỗi lần viết. Dàn ý năm phút chỉ ghi chữ khoá, đủ để chính bạn hiểu, không ai khác cần đọc.
Mục tiêu của nó không phải là đẹp, mà là trả lời được ba câu trước khi viết: mình muốn nói điều gì, mình sẽ đỡ điều đó bằng những ý nào, ý nào đi trước ý nào. Ba câu đó trả lời được thì phần viết chỉ còn là chuyển chữ khoá thành câu.
Năm phút chia thế nào?
Thời gian có thể co giãn, nhưng thứ tự các việc thì nên giữ.
Phút thứ nhất: câu chính
Viết một câu, không phải một chủ đề. Đọc sách là chủ đề. Đọc sách giấy mỗi tối giúp học sinh ngủ ngon và tập trung hơn so với lướt điện thoại là câu chính. Nếu đề bài đã cho sẵn quan điểm, câu chính là quan điểm đó cộng với hướng bạn chứng minh.
Phút thứ hai và ba: liệt kê rồi chọn ý
Ghi nhanh mọi ý nghĩ ra được, mỗi ý vài chữ. Sau đó khoanh ba hoặc bốn ý mạnh nhất, gộp các ý trùng nhau. Ý nào hay nhưng không đỡ cho câu chính thì gạch đi, dù tiếc.
Phút thứ tư: sắp thứ tự
Đánh số các ý đã chọn. Bảng ở mục sau gợi ý vài kiểu thứ tự hay dùng.
Phút thứ năm: gắn ví dụ
Cạnh mỗi ý, ghi một chữ khoá cho ví dụ, dẫn chứng hoặc số liệu bạn sẽ dùng. Ý nào không tìm được ví dụ là ý yếu; cân nhắc thay bằng ý khác.
Các kiểu sắp xếp ý hay dùng
Không có thứ tự nào đúng cho mọi bài. Chọn theo loại bài và theo điều bạn muốn người đọc nhớ nhất.
| Kiểu thứ tự | Hợp với | Ví dụ ngắn |
|---|---|---|
| Theo thời gian | Kể chuyện, thuật lại sự việc, báo cáo tiến độ | Trước khi bắt đầu, trong khi làm, sau khi xong |
| Từ quen tới lạ | Giải thích khái niệm mới | Bắt đầu từ hiện tượng đời thường rồi tới khái niệm khoa học |
| Nguyên nhân rồi kết quả | Bài giải thích, phân tích vấn đề | Vì sao học sinh thức khuya, hậu quả ra sao |
| Vấn đề rồi giải pháp | Đề xuất, bài nghị luận xã hội, báo cáo công việc | Nêu tình trạng, nguyên nhân, cách khắc phục |
| Mạnh để cuối | Bài thuyết phục | Hai lý lẽ vừa phải trước, lý lẽ mạnh nhất cuối cùng |
| Mạnh để đầu | Email, báo cáo cho người bận | Kết luận và đề nghị trước, chi tiết sau |
Với bài nghị luận trên lớp, thầy cô có thể có yêu cầu riêng về bố cục; khi đó dàn ý theo yêu cầu, chỉ dùng bảng để sắp các ý bên trong thân bài.
Một dàn ý năm phút trông ra sao?
Đề bài: Có nên giao bài tập về nhà vào cuối tuần? Dàn ý của một học sinh lớp chín, viết trên lề giấy nháp, chỉ có mấy dòng. Câu chính: Nên giao, nhưng ít và là loại bài ôn nhẹ, để cuối tuần vẫn là thời gian nghỉ. Ý một: không giao gì thì thứ hai quên bài, ví dụ tiết Toán đầu tuần phải ôn lại. Ý hai: giao nhiều thì mất thời gian gia đình, ví dụ chủ nhật về quê. Ý ba: loại bài hợp lý là đọc, quan sát, làm một việc nhỏ ngoài đời, ví dụ đo chiều cao cây trong vườn.
Chỉ chừng ấy chữ, nhưng em đã biết bài có lập trường ở giữa, ba ý theo thứ tự lý do ủng hộ, lý do dè dặt, rồi đề xuất. Khi viết, em không phải dừng nghĩ tiếp theo nói gì. Phần thời gian dư em dành để soát lại bài, việc mà trước đây em hầu như không kịp làm.
Ba phép kiểm dàn ý trong ba mươi giây
Trước khi viết, nhìn lại dàn ý và trả lời nhanh:
- Mỗi ý lớn có đỡ cho câu chính không? Ý nào không đỡ thì bỏ.
- Có hai ý nào thật ra là một ý nói hai cách không? Có thì gộp.
- Nếu chỉ còn thời gian viết hai ý, đó là hai ý nào? Hai ý đó có nằm ở đầu thứ tự không, hay đang bị đẩy xuống cuối?
Phép kiểm thứ ba đặc biệt quan trọng trong giờ kiểm tra. Nếu ý quan trọng nhất nằm cuối mà bạn hay bị thiếu giờ, hãy đưa nó lên sớm hơn hoặc viết ngắn bớt các ý trước.
Dàn ý cho các loại bài khác nhau
Với bài văn nghị luận, câu chính chính là luận đề, các ý lớn là luận điểm, ví dụ là dẫn chứng. Với bài văn kể chuyện, câu chính có thể là điều câu chuyện muốn cho người đọc cảm thấy, các ý lớn là các đoạn của câu chuyện theo thời gian.
Với báo cáo công việc, câu chính là kết luận hoặc đề nghị, các ý lớn là các phần người đọc cần để tin và hành động: tình hình, nguyên nhân, phương án, việc cần quyết. Với email dài, câu chính đặt lên dòng đầu, các ý lớn thành các đoạn ngắn, mỗi đoạn một việc.
Với bài thuyết trình hay bài nói trước lớp, dàn ý năm phút cũng dùng được, chỉ khác ở chỗ người nghe không lật lại được, nên nên nhắc câu chính ở đầu và ở cuối.
Bài tập: lập ba dàn ý trong mười lăm phút
Chọn ba đề bất kỳ, có thể lấy từ đề kiểm tra cũ, câu hỏi cuối bài trong sách, hay một email bạn sắp phải viết.
- Đặt đồng hồ năm phút cho đề thứ nhất, làm đủ năm bước.
- Làm tương tự cho đề thứ hai và thứ ba, không viết bài, chỉ dàn ý.
- Chọn một trong ba dàn ý, viết thành bài hoặc đoạn văn.
- Viết xong, so bài với dàn ý: bạn có đi đúng thứ tự không, ý nào bị thêm hoặc bỏ giữa chừng?
- Ghi một dòng: bước nào trong năm bước mất nhiều thời gian nhất.
Sau một vài tuần luyện, nhiều người thấy năm phút rút xuống còn ba phút, và bước khó nhất thường là viết câu chính. Đó là dấu hiệu tốt: bước khó nhất cũng là bước cho nhiều giá trị nhất.
Lỗi hay gặp và điều không cần làm
Dàn ý chỉ là danh sách chủ đề. Ghi môi trường, sức khoẻ, kinh tế chưa phải dàn ý; cần ghi điều bạn nói về mỗi thứ, dù chỉ vài chữ.
Bỏ dàn ý giữa chừng khi nảy ý mới. Ý mới hay thì dừng mười giây, xem nó đỡ cho câu chính không và đặt nó vào đâu trong thứ tự, rồi viết tiếp.
Viết dàn ý quá kỹ. Dàn ý viết thành câu hoàn chỉnh là đang viết bài hai lần. Chữ khoá là đủ.
Không cần dàn ý cho mọi thứ. Tin nhắn hai câu, đoạn trả lời ngắn không cần dàn ý trên giấy. Hãy dành nó cho bài từ một trang trở lên hoặc bài quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Trong giờ kiểm tra có nên mất năm phút lập dàn ý không?
Với bài viết dài như bài văn nghị luận, năm phút dàn ý thường giúp viết nhanh và đủ ý hơn, nên đáng bỏ ra. Với câu hỏi ngắn vài dòng thì chỉ cần nghĩ câu trả lời đầu tiên.
Câu chính khác mở bài như thế nào?
Câu chính là điều cốt lõi bạn muốn người đọc nhớ, thường nằm trong mở bài nhưng không phải toàn bộ mở bài. Mở bài có thể thêm câu dẫn dắt, còn câu chính phải nói thẳng quan điểm hoặc nội dung chủ yếu.
Nên có bao nhiêu ý lớn trong một bài?
Ba đến bốn ý thường vừa cho một bài viết vài trang. Ít hơn dễ mỏng, nhiều hơn dễ mỗi ý chỉ được vài câu. Bài ngắn có thể chỉ cần hai ý lớn được triển khai kỹ.
Có nên lập dàn ý trên điện thoại không?
Được, nhất là với email hay báo cáo công việc. Ghi chữ khoá thành từng dòng trong phần ghi chú, đánh số thứ tự. Với bài văn trên lớp thì nháp trên giấy là đủ.
Làm sao giúp con lập dàn ý mà không làm hộ?
Hỏi con từng bước: bài này con muốn nói điều gì, con có mấy lý do, lý do nào mạnh nhất, ví dụ là gì. Để con tự ghi câu trả lời. Phụ huynh chỉ hỏi, không gợi sẵn ý của mình.
