Khi người mình đang kèm trả lời sai, đừng chữa ngay. Hãy hỏi ngược một câu như “sao em ra được kết quả này” để nghe cách họ nghĩ. Biết cái sai đến từ đâu, bạn mới chữa trúng chỗ, thay vì giảng lại cả bài.
Trong lúc kèm bạn học, kèm em ở nhà hay hướng dẫn đồng nghiệp, câu trả lời sai đến thường xuyên. Phản xạ tự nhiên là nói “sai rồi, phải là thế này”. Phản xạ đó nhanh, nhưng bỏ lỡ thứ quý nhất: lý do của cái sai. Hai người cùng ra một đáp án sai có thể vì hai lý do hoàn toàn khác nhau, và cách chữa cũng khác. Bài này hướng dẫn cách hỏi, cách phân loại và cách chữa khi dạy lại.
Vì sao chữa ngay thường không hiệu quả?
Chữa ngay chỉ sửa đáp án, không sửa cách nghĩ. Nếu người học tính sai vì hiểu nhầm quy tắc, nghe đáp án đúng xong họ vẫn giữ quy tắc sai trong đầu, và lần sau lại sai theo cùng kiểu.
Chữa ngay cũng làm người học căng thẳng. Họ nghe thấy chữ “sai” và từ lúc đó bận lo hơn là nghĩ. Nhiều người, nhất là trẻ nhỏ, sẽ bắt đầu đoán xem người kèm muốn nghe gì thay vì tự suy nghĩ.
Ngược lại, câu hỏi ngược đặt người học vào vị trí giải thích. Khi giải thích, không ít người tự phát hiện ra chỗ sai giữa chừng: “à, em quên đổi đơn vị”. Tự phát hiện được thì nhớ lâu hơn được chỉ ra.
Hỏi ngược thế nào để người học không thấy bị bắt lỗi?
Câu hỏi ngược có thể bị nghe như bắt bẻ nếu đặt không khéo. Bốn cách sau giữ cho nó là câu hỏi tò mò thật.
Hỏi giống nhau cho cả câu đúng lẫn câu sai
Nếu chỉ hỏi “sao em ra thế” khi họ sai, câu hỏi sẽ thành tín hiệu báo sai. Hãy hỏi cả khi họ đúng. Người học không đoán được đúng sai qua câu hỏi, nên trả lời thật hơn.
Hỏi về cách nghĩ, không hỏi về con người
“Em làm bước này thế nào” thay vì “sao em lại làm thế”. Câu đầu tò mò về quá trình, câu sau nghe như trách.
Nghe hết, không cắt ngang
Khi họ đang giải thích mà bạn đã thấy chỗ sai, vẫn để họ nói hết. Phần sau có thể cho thấy thêm một chỗ hiểu nhầm khác, hoặc họ tự sửa được.
Nhắc lại cách nghĩ của họ
“Tức là em lấy hai số nhân với nhau vì thấy đề có chữ gấp, đúng không?” Nhắc lại cho thấy bạn đã nghe, và cho họ cơ hội nghe chính lập luận của mình từ bên ngoài.
Bốn loại sai thường gặp và cách chữa từng loại
Sau khi nghe người học giải thích, bạn thường xếp được cái sai vào một trong bốn loại dưới đây. Mỗi loại cần một cách chữa khác nhau.
| Loại sai | Dấu hiệu khi người học giải thích | Ví dụ | Cách chữa |
|---|---|---|---|
| Sơ suất | Giải thích đúng, chỉ làm nhầm khi tính hoặc chép | Biết phải đổi phút ra giờ nhưng chép nhầm số | Chỉ cần chỉ ra chỗ nhầm, không giảng lại |
| Thiếu kiến thức | Không biết bước tiếp theo, đoán | Chưa học cách tính diện tích hình thang | Dạy kiến thức đó, kèm ví dụ, rồi quay lại bài |
| Hiểu nhầm quy tắc | Giải thích tự tin theo một quy tắc sai | Nghĩ phân số có mẫu lớn hơn thì lớn hơn | Đưa ví dụ cụ thể cho thấy quy tắc sai không đúng |
| Đọc sai đề | Giải đúng một bài khác với bài đề hỏi | Đề hỏi số còn lại, em tính số đã dùng | Nhờ đọc to lại đề, gạch chân câu hỏi |
Loại thứ ba khó chữa nhất, vì người học tin vào quy tắc của mình. Nói “quy tắc đó sai” thường không đủ. Cần một ví dụ mà chính họ thấy quy tắc của mình cho kết quả vô lý, chẳng hạn cắt bánh làm tám thì mỗi miếng nhỏ hơn cắt làm bốn.
Chữa lỗi hiểu nhầm bằng ví dụ mâu thuẫn
Với lỗi hiểu nhầm quy tắc, cách hiệu quả là đưa ra một trường hợp mà quy tắc sai của người học dẫn tới điều họ thấy rõ là không thể. Ví dụ, một học sinh nghĩ “nhân thì kết quả luôn lớn hơn”. Thay vì giảng, hỏi: “Nửa cái bánh nhân với nửa thì được bao nhiêu? Nhiều hơn hay ít hơn nửa cái bánh?” Học sinh tự thấy mâu thuẫn và quy tắc cũ bắt đầu lung lay.
Sau đó mới đưa quy tắc đúng, và nhờ người học áp dụng vào vài ví dụ, trong đó có ví dụ trước đây họ làm sai. Nếu chỉ nói quy tắc đúng mà không làm quy tắc cũ lung lay, hai quy tắc sẽ cùng tồn tại trong đầu và người học dùng lẫn lộn.
Ở chỗ làm cũng vậy. Một nhân viên mới nghĩ mọi đơn hàng đều phải chờ trưởng nhóm duyệt mới giao. Thay vì nhắc lại quy định, hỏi: “Nếu đơn chỉ một món nhỏ mà trưởng nhóm đi công tác ba ngày thì khách chờ ba ngày à?” Người đó tự thấy quy tắc mình hiểu có vấn đề, và sẵn sàng nghe quy định thật.
Giữ tinh thần người học sau khi sai
Cách người kèm phản ứng với cái sai quyết định lần sau người học có dám thử nữa không.
Tách cái sai khỏi con người. Nói về câu trả lời, không nói về người: “cách làm này chưa đúng” thay vì “em kém phần này”.
Chỉ ra phần đã đúng trước. Hầu như cái sai nào cũng có phần đúng. “Em đặt phép tính đúng rồi, chỉ chỗ đổi đơn vị thôi” giúp người học biết mình không phải làm lại từ đầu.
Coi cái sai là thông tin. Nói thành lời: “nhờ em làm sai chỗ này mà mình biết cần xem lại phần này”. Người học dần hiểu sai không phải chuyện xấu hổ.
Với trẻ em, không ghi nhận bằng điểm. Không đếm số câu sai, không so với bạn khác hay anh chị em. Chỉ cùng xem lại cách làm.
Khi chính người kèm cũng sai thì làm gì?
Người kèm là bạn học, anh chị hay đồng nghiệp, không phải chuyên gia, nên chuyện mình chữa sai hoặc giảng nhầm là bình thường. Có lúc người học giải thích cách nghĩ của họ và bạn nhận ra họ đúng, mình mới là người nhầm. Lúc đó cách tốt nhất là nói thẳng: “à, em đúng rồi, anh nhầm chỗ này”.
Thừa nhận sai không làm người kèm mất uy tín. Ngược lại, người học thấy ngay rằng sai rồi sửa là chuyện ai cũng gặp, kể cả người đang kèm mình. Điều đó làm họ bớt sợ sai hơn mọi lời động viên.
Khi không chắc ai đúng, hai bên cùng tra lại sách hoặc ghi lại để hỏi thầy cô, người hướng dẫn. Đừng cố bảo vệ câu trả lời của mình chỉ vì mình là người kèm. Một buổi kèm có lúc hai người cùng tìm ra câu trả lời đúng thường được nhớ lâu hơn buổi chỉ có một người giảng.
Lỗi hay gặp của người kèm khi gặp câu trả lời sai
Ngay cả người kèm có kinh nghiệm cũng dễ rơi vào các phản xạ dưới đây.
- Nói “sai rồi” trước khi nghe người học giải thích.
- Giảng lại cả bài từ đầu cho một lỗi sơ suất.
- Hỏi dồn “sao lại thế, sao không làm thế này” với giọng trách.
- Chữa lỗi hiểu nhầm chỉ bằng cách nhắc lại quy tắc đúng.
- Làm hộ phần sai để kịp giờ, rồi coi như xong.
Tự kiểm sau mỗi buổi kèm: mình đã hỏi ngược trước khi chữa bao nhiêu lần, mình có xếp được cái sai vào loại nào không, và người học có tự sửa được ít nhất một lỗi nhờ giải thích lại không. Ba câu này nói về cách kèm, không phải về người học.
Câu hỏi thường gặp
Có phải lúc nào cũng nên hỏi ngược trước khi chữa không?
Hầu hết các trường hợp là nên. Ngoại lệ là lỗi sơ suất rõ ràng khi người học đang vội, hoặc khi họ đã mệt; lúc đó chỉ nhẹ chỗ nhầm là đủ.
Người học không giải thích được vì sao ra kết quả thì sao?
Có thể họ đã đoán. Đây thường là dấu hiệu thiếu kiến thức. Quay lại kiến thức nền, dạy kèm ví dụ, rồi để họ làm lại bài từ đầu.
Làm sao biết đó là sơ suất hay hiểu nhầm?
Nhờ họ giải thích. Nếu lời giải thích đúng mà kết quả sai, đó là sơ suất. Nếu họ giải thích tự tin theo một quy tắc sai, đó là hiểu nhầm và cần chữa kỹ hơn.
Ví dụ mâu thuẫn là gì?
Là một trường hợp mà quy tắc sai của người học dẫn tới kết quả họ tự thấy vô lý. Nó làm quy tắc cũ lung lay, giúp họ sẵn sàng nghe quy tắc đúng.
Kèm con ở nhà mà con sai nhiều thì nên làm gì?
Dừng lại chọn một lỗi quan trọng nhất để hỏi ngược và chữa, đừng chữa hết một lúc. Nói về cách làm, không nói về con, và không so con với ai.