Phép so sánh giúp người mới hiểu nhanh một điều trừu tượng bằng cách nối nó với thứ quen thuộc. Muốn dùng đúng, hãy chọn hình ảnh giống ở phần cốt lõi chứ không chỉ giống bề ngoài, và luôn nói rõ phép so sánh sai ở chỗ nào.
So dòng điện với dòng nước trong ống, so tế bào với một nhà máy, so bộ nhớ máy tính với bàn làm việc: những hình ảnh như thế giúp người nghe có chỗ bám ngay lập tức. Nhưng cũng chính chúng để lại những hiểu lầm bám rất lâu nếu người giảng không nói tới giới hạn. Bài này đi qua cách chọn, kiểm và dùng phép so sánh khi dạy lại người khác, ở trường cũng như ở chỗ làm.
Phép so sánh giúp người học như thế nào?
Người mới chưa có chỗ để đặt thông tin mới. Phép so sánh mượn một cấu trúc họ đã có sẵn trong đầu: họ biết nước chảy từ chỗ cao xuống chỗ thấp, biết ống nhỏ thì nước chảy khó hơn. Khi nghe dòng điện giống dòng nước, họ đem nguyên cấu trúc đó sang và hiểu ngay rằng hiệu điện thế giống độ chênh cao, điện trở giống ống hẹp.
Điều được chuyển sang không phải hình dáng mà là quan hệ. Nước và điện chẳng giống nhau gì về bề ngoài. Cái giống là quan hệ giữa các phần: cái đẩy, cái cản, cái chảy qua. Hiểu điều này là chìa để chọn phép so sánh đúng.
Thêm một lợi ích ít người để ý: phép so sánh cho người nghe dám hỏi. Khi chỉ có định nghĩa, người mới không biết hỏi gì. Khi có hình ảnh ống nước, họ hỏi ngay “thế ống to hơn thì sao”, và câu hỏi đó dẫn đúng vào phần tiếp theo của bài.
Phép so sánh cũng giúp nhớ. Người nghe có thể quên định nghĩa, nhưng nhớ hình ảnh ống nước, và từ hình ảnh đó tự dựng lại được các quan hệ khi cần.
Chọn một phép so sánh tốt theo các bước nào?
Một phép so sánh tốt không đến từ cảm hứng, mà từ việc đối chiếu cẩn thận. Các bước dưới mất chừng mười phút cho một khái niệm.
- Viết ra ba, bốn bộ phận hoặc quan hệ cốt lõi của khái niệm cần giảng. Ví dụ với khái niệm nút cổ chai trong một quy trình làm việc: nhiều việc đổ vào, một khâu xử lý chậm, các khâu sau phải chờ.
- Tìm vài hình ảnh đời thường có cùng các quan hệ đó: cổ chai nước, đường bốn làn dồn vào một cây cầu hẹp, quầy thu ngân duy nhất ở siêu thị đông khách.
- Với mỗi hình ảnh, kiểm từng quan hệ: có khớp không. Đường dồn vào cầu khớp cả ba, lại thêm được ý mở rộng cầu thì cả dòng xe chạy nhanh hơn.
- Chọn hình ảnh người nghe quen nhất. Học sinh thành phố quen cảnh kẹt xe; người làm bán hàng quen cảnh quầy thu ngân.
- Viết ra một câu về chỗ phép so sánh gãy, để nói khi giảng.
Bước năm hay bị bỏ nhất, và cũng là bước tạo khác biệt giữa người dạy lại cẩn thận và người dạy lại cho xong.
Mỗi phép so sánh quen thuộc gãy ở đâu?
Không có phép so sánh nào khớp hoàn toàn. Bảng dưới liệt kê vài phép so sánh hay dùng khi dạy lại, phần chúng làm tốt và chỗ dễ gây hiểu lầm nếu không nói rõ.
| Phép so sánh | Giúp hiểu điều gì | Chỗ gãy cần nói rõ |
|---|---|---|
| Dòng điện như dòng nước trong ống | Hiệu điện thế đẩy, điện trở cản, dòng chảy qua | Dây điện không rỗng, điện không chảy ra khi dây đứt như nước rò |
| Tế bào như một nhà máy | Mỗi bào quan có việc riêng, phối hợp với nhau | Không có ai điều khiển, các phần tự vận hành theo quá trình hoá học |
| Bộ nhớ tạm của máy tính như mặt bàn làm việc | Bàn rộng thì mở được nhiều thứ cùng lúc | Tắt máy là bàn trống trơn, khác bàn thật để nguyên đồ qua đêm |
| Nguyên tử như hệ Mặt Trời thu nhỏ | Hạt nhân ở giữa, electron ở quanh | Electron không chạy theo quỹ đạo tròn rõ ràng như hành tinh |
| Vắc xin như buổi diễn tập phòng cháy | Cơ thể làm quen trước để phản ứng nhanh khi gặp thật | Diễn tập không để lại dấu vết lâu dài, còn trí nhớ miễn dịch có thể kéo dài |
Cột cuối là thứ người dạy nên nói thành lời. Một câu như “nhưng chỗ này khác nhé” đủ để người nghe không mang hiểu lầm đi tiếp.
Nói về chỗ gãy lúc nào và nói thế nào?
Nói chỗ gãy không làm phép so sánh mất tác dụng; ngược lại, nó cho người nghe biết ranh giới của điều họ vừa hiểu.
Sau khi người nghe đã nắm được ý chính
Đừng nói chỗ gãy ngay câu đầu, vì người nghe chưa có gì để bám đã bị bảo đừng tin. Để phép so sánh làm xong việc của nó, khi người nghe đã hiểu phần cốt lõi, mới nói “phép so sánh này đúng tới đây thôi”.
Biến chỗ gãy thành câu hỏi
Thay vì tự nói, hỏi người nghe: “Theo cậu, điện có giống nước ở chỗ dây đứt thì chảy ra ngoài không?” Người nghe tự nghĩ ra chỗ khác thường nhớ lâu hơn được bảo.
Đổi sang phép so sánh khác khi cần
Có khi một phép so sánh chỉ nên dùng cho một phần. Phần sau đổi sang hình ảnh khác hợp hơn, và nói rõ “phần này mình đổi cách hình dung”.
Để người học tự tìm phép so sánh của họ
Một bước nâng cao của thuật dạy lại là mời người nghe tự nghĩ ra phép so sánh: “Cậu thấy cái này giống cái gì trong đời mình?” Phép so sánh của chính họ thường hợp với họ hơn của người giảng, và quá trình tìm buộc họ hiểu quan hệ cốt lõi.
Nếu phép so sánh họ đưa ra có chỗ sai, đó là dịp tốt để bàn. Ví dụ một học sinh so tim với cái bơm xe đạp: khớp ở chỗ đẩy chất lỏng hay chất khí đi, nhưng bơm xe đẩy một chiều từ ngoài vào, còn tim có hai nửa và nhiều buồng. Cuộc bàn này dạy được nhiều hơn một lời giảng thêm.
Ở chỗ làm, người hướng dẫn có thể dùng cách này khi giải thích quy trình cho người ở bộ phận khác: hỏi họ trong công việc của họ có khâu nào tương tự. Người phụ trách kho có thể thấy quy trình duyệt hồ sơ giống quy trình kiểm hàng nhập; nối được như vậy thì họ nhớ quy trình mới nhanh hơn.
Lỗi hay gặp khi dùng phép so sánh
Phép so sánh mạnh nên cũng dễ dùng sai. Những lỗi sau gặp nhiều nhất khi dạy lại.
- Chọn hình ảnh giống bề ngoài mà khác quan hệ, chỉ vì nghe hay.
- Dùng hình ảnh người nghe không quen, như so với một môn thể thao họ chưa từng xem.
- Kéo phép so sánh đi quá xa, giải thích mọi chi tiết bằng nó tới mức sai.
- Chồng ba bốn phép so sánh cho cùng một ý, người nghe không biết bám vào cái nào.
- Không bao giờ nói chỗ gãy, để người nghe mang hiểu lầm vào bài sau.
Tự kiểm sau khi giảng: người nghe có dùng được phép so sánh để tự giải thích một trường hợp mới không, và họ có nói được ít nhất một chỗ phép so sánh không đúng không. Được cả hai là phép so sánh đã làm đúng việc.
Câu hỏi thường gặp
Phép so sánh có làm kiến thức kém chính xác không?
Có thể, nếu không nói chỗ gãy. Dùng phép so sánh để vào cửa, rồi đưa định nghĩa chuẩn và chỉ ra giới hạn của hình ảnh thì kiến thức vẫn chính xác.
Một khái niệm nên dùng bao nhiêu phép so sánh?
Thường một là đủ cho phần cốt lõi. Có thể thêm một hình ảnh khác cho phần mà hình ảnh đầu không khớp, nhưng nói rõ đang đổi cách hình dung.
Làm sao biết phép so sánh có hợp với người nghe?
Chọn thứ trong đời sống của họ. Hỏi qua họ học gì, làm nghề gì, sống ở đâu. Sau khi giảng, nhờ họ dùng hình ảnh đó giải thích một trường hợp mới.
Học sinh nhỏ có hiểu được phép so sánh không?
Hiểu tốt nếu hình ảnh gần với đời sống của các em như nấu ăn, xếp hàng, tưới cây. Tránh hình ảnh đòi hỏi kiến thức các em chưa có.
Có nên để người học tự nghĩ phép so sánh không?
Nên, khi họ đã nắm được ý chính. Việc tự tìm hình ảnh buộc họ hiểu quan hệ cốt lõi, và chỗ sai trong phép so sánh của họ là dịp tốt để bàn thêm.