Muốn hiểu một chương sách chắc hơn, hãy đọc nó với giả định ngày mai bạn phải giảng lại trong năm phút cho một người chưa học. Ý nghĩ đó buộc bạn chọn ý chính, sắp thứ tự và tìm ví dụ ngay khi đọc, thay vì đọc cho xong rồi mong nhớ được.
Thuật dạy lại thường được hiểu là phải có người nghe thật. Thực ra phần lớn lợi ích đến từ bước chuẩn bị: lúc bạn tự hỏi “mình sẽ nói câu đầu tiên là gì”, “ví dụ nào dễ hiểu nhất”, “người nghe sẽ thắc mắc chỗ nào”. Bài này đi qua cách biến một chương sách thành bài giảng năm phút, cách tập nói một mình, và cách nhận ra chỗ mình tưởng hiểu mà chưa hiểu.
Vì sao đọc với ý định giảng lại giúp hiểu sâu hơn?
Khi đọc để thi, người ta có xu hướng gom thật nhiều chi tiết và gạch chân gần hết trang. Khi đọc để giảng, bạn bị giới hạn bởi năm phút, nên phải quyết định cái gì quan trọng, cái gì bỏ được. Chính việc quyết định đó là lúc bộ não làm việc thật sự.
Thứ hai, người giảng phải nối các ý với nhau bằng lời. Trong sách, hai đoạn có thể đứng cạnh nhau mà không cần câu nối. Khi nói, bạn buộc phải giải thích “vì vậy”, “ngược lại”, “nhưng trong trường hợp này”. Nếu không tìm được câu nối, đó là dấu hiệu bạn chưa thấy quan hệ giữa hai ý.
Thứ ba, ý định giảng lại làm bạn đọc chậm đúng chỗ. Gặp một thuật ngữ, bạn không lướt qua được nữa vì biết thế nào người nghe cũng hỏi nó nghĩa là gì. Đọc chậm ở mười chỗ khó còn hơn đọc nhanh cả chương ba lần.
Soạn bài giảng năm phút từ một chương: làm theo thứ tự nào?
Quy trình dưới đây áp dụng được cho chương sách giáo khoa, chương sách chuyên ngành hay một tài liệu nội bộ ở chỗ làm. Bạn chỉ cần giấy, bút và đồng hồ.
Bước một: đọc lướt để biết chương nói về chuyện gì
Đọc tên chương, các tiêu đề mục, câu đầu của mỗi đoạn và phần tóm tắt cuối chương nếu có. Mất khoảng năm đến mười phút. Mục đích là trả lời được một câu: chương này giải quyết vấn đề gì. Viết câu đó ra giấy, không quá hai dòng.
Bước hai: đọc kỹ và chọn đúng ba ý
Đọc lại từng mục, mỗi mục xong thì dừng và hỏi: nếu người nghe chỉ nhớ một điều từ mục này, đó là điều gì. Gom lại, bạn sẽ có năm, bảy ý. Gạch bớt cho tới khi còn ba. Năm phút nói là đủ cho ba ý có ví dụ, không đủ cho bảy ý trơ trọi.
Bước ba: gắn mỗi ý một ví dụ và một câu hỏi người nghe hay đặt
Ví dụ nên lấy từ đời sống hoặc từ bài tập trong sách. Câu hỏi người nghe là câu bạn đoán họ sẽ thắc mắc, như “thế khi nào thì không đúng?”. Chuẩn bị sẵn câu trả lời ngắn cho từng câu hỏi đó.
Bước bốn: viết dàn ý trên một mặt giấy
Chỉ ghi từ khoá, không viết thành văn. Dàn ý gồm câu mở (chương này để làm gì), ba ý kèm ví dụ, và câu kết nhắc lại ba ý trong một hơi. Nếu dàn ý tràn sang mặt thứ hai, bạn đang định nói quá nhiều.
Năm phút được chia thế nào cho hợp lý?
Chia thời gian trước giúp bạn không sa đà vào ý đầu tiên rồi hết giờ khi chưa nói tới ý quan trọng nhất. Bảng dưới là cách chia gợi ý cho một bài giảng năm phút.
| Phần | Thời lượng gợi ý | Nội dung | Dấu hiệu làm chưa tốt |
|---|---|---|---|
| Mở đầu | Khoảng 30 giây | Chương này giải quyết vấn đề gì, vì sao cần biết | Mở bằng định nghĩa đọc thuộc lòng |
| Ý thứ nhất | Khoảng 1 phút | Phát biểu ý, một ví dụ | Nói mà không có ví dụ nào |
| Ý thứ hai | Khoảng 1 phút | Phát biểu ý, nối với ý một | Không nói được hai ý liên quan gì nhau |
| Ý thứ ba | Khoảng 1 phút 30 giây | Ý khó nhất, thêm một câu hỏi người nghe hay đặt | Lướt nhanh vì chính mình chưa chắc |
| Kết | Khoảng 30 giây | Nhắc ba ý trong một hơi | Kết bằng “đại khái là vậy” |
| Dự phòng | Khoảng 30 giây | Chừa cho chỗ vấp hoặc câu hỏi | Không chừa, luôn vượt giờ |
Ý khó nhất được đặt ở cuối và cho nhiều thời gian nhất, vì đó là chỗ bạn dễ nói lan man. Khi đã quen, bạn có thể đảo thứ tự, nhưng lần đầu nên giữ khung này.
Giảng thử một mình mà không thấy ngượng: làm thế nào?
Không cần người nghe thật ở lần đầu. Đặt một chiếc ghế trống trước mặt, tưởng tượng người ngồi đó là một bạn học lớp dưới hoặc một đồng nghiệp mới vào. Đứng lên, cầm dàn ý, bấm đồng hồ và nói thành tiếng. Nói thầm trong đầu không có tác dụng như nói ra miệng, vì trong đầu ta dễ bỏ qua câu nối mà không nhận ra.
Lần nói đầu thường vấp nhiều. Đừng dừng lại sửa giữa chừng. Cứ nói hết năm phút, chỗ nào vấp thì đánh một dấu nhỏ lên dàn ý. Xong lượt, nhìn lại các dấu: đó chính là danh sách chỗ cần đọc lại.
Lần thứ hai, bạn mở sách ra đúng các chỗ có dấu, đọc lại, sửa dàn ý rồi giảng lại từ đầu. Thường đến lần thứ ba thì bài giảng trôi, và lúc đó bạn đã nhớ chương này theo một cách khác hẳn so với đọc ba lần.
Nhận ra chỗ mình tưởng hiểu mà chưa hiểu bằng dấu hiệu nào?
Mục đích của giảng thử không phải để nói hay, mà để lộ ra chỗ hổng. Năm dấu hiệu sau đáng để ý nhất.
Phải nhìn sách mới nói tiếp được. Nếu không có sách là tắc, bạn đang nhớ câu chữ chứ chưa nắm ý. Đóng sách, thử nói ý đó bằng lời của mình.
Dùng lại đúng nguyên văn thuật ngữ mà không giải thích được. Người nghe tưởng tượng sẽ hỏi ngay. Thử thay thuật ngữ bằng một câu bình thường, không được thì chỗ đó chưa hiểu.
Không nghĩ ra ví dụ nào ngoài ví dụ của sách. Hiểu thật thì thường tự tìm được ví dụ thứ hai, dù đơn giản.
Nói rất nhanh ở một đoạn. Người ta hay tăng tốc ở đúng chỗ mình không chắc, như muốn đi qua cho nhanh. Đoạn nào bạn nói vội, đánh dấu lại.
Câu nối toàn là “và”, “rồi”, “thì”. Không có “vì”, “nên”, “nhưng” nghĩa là bạn đang kể liệt kê, chưa thấy quan hệ nhân quả giữa các ý.
Áp dụng cho học sinh, sinh viên và người đi làm khác nhau ra sao?
Khung năm phút giữ nguyên, nhưng nguồn tài liệu và người nghe tưởng tượng thay đổi theo từng đối tượng.
- Học sinh cấp 2, cấp 3: chọn một bài trong sách giáo khoa vừa học trên lớp, người nghe tưởng tượng là bạn nghỉ học hôm đó. Phụ huynh có thể ngồi nghe, nhưng chỉ hỏi “con giải thích lại chỗ này được không”, không nhận xét hay dở.
- Sinh viên: chọn một chương giáo trình trước buổi học, giảng năm phút cho mình nghe. Lên lớp bạn sẽ thấy rõ chỗ giảng viên nói khác, nói thêm, và câu hỏi của bạn cũng cụ thể hơn.
- Người đi làm: tài liệu có thể là một quy trình mới, một văn bản hướng dẫn nội bộ. Người nghe tưởng tượng là đồng nghiệp ở bộ phận khác cần làm theo. Nếu bạn không giảng nổi năm phút, rất có thể văn bản đó cũng khó hiểu với người khác.
- Phụ huynh muốn rèn cho con: đừng biến nó thành buổi trả bài. Đổi vai: con giảng, bố mẹ là học trò hỏi những câu ngây ngô. Trẻ thường thích được làm người giảng hơn là bị hỏi bài.
Lỗi hay gặp và những việc không cần làm
Vài thói quen làm bài giảng năm phút mất tác dụng, và vài việc nhiều người tưởng cần mà thật ra bỏ được.
- Viết nguyên văn bài giảng ra rồi đọc thuộc. Lúc đó bạn đang luyện trí nhớ câu chữ, không phải luyện hiểu.
- Làm slide trình chiếu đẹp trước khi giảng thử. Slide tốn thời gian và che mất chỗ hổng, vì bạn có thể đọc theo slide mà không cần hiểu.
- Cố nhồi hết chương vào năm phút. Bỏ bớt không có nghĩa là bỏ học, phần bỏ vẫn đọc, chỉ là không đưa vào bài giảng.
- Quay video ngay lần đầu. Lần đầu chỉ cần nói thành tiếng và đánh dấu chỗ vấp; quay phim nên để lần thứ hai, thứ ba.
- Chấm điểm bài giảng của mình hay của con. Thứ cần đếm là số chỗ vấp giảm dần qua các lượt, không phải điểm số.
Một cách tự kiểm đơn giản: sau ba ngày, không mở sách, lấy tờ giấy trắng viết lại ba ý và ba ví dụ. Nhớ được đủ là bài giảng đã làm đúng việc của nó. Thiếu ý nào, chỗ đó cần giảng lại thêm một lượt ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Học như sắp phải dạy có tốn nhiều thời gian hơn đọc bình thường không?
Lần đầu có, vì thêm bước chọn ý và giảng thử, thường thêm khoảng hai mươi đến ba mươi phút cho một chương. Đổi lại bạn ít phải đọc lại nhiều lần trước khi kiểm tra, nên tính chung thường không tốn hơn.
Có nhất thiết phải có người nghe thật không?
Không bắt buộc. Giảng cho ghế trống vẫn lộ ra phần lớn chỗ hổng. Người nghe thật có thêm lợi ích là họ hỏi những câu bạn không đoán trước, nên khi có dịp thì nên nhờ một người.
Nếu chương quá dài thì chọn ba ý có bị thiếu không?
Chương dài thì chia làm hai, ba bài giảng năm phút, mỗi bài ba ý. Không nên kéo một bài lên mười lăm phút, vì càng dài càng dễ lan man và khó tự nhận ra chỗ vấp.
Học sinh nhỏ tuổi có làm được cách này không?
Học sinh tiểu học có thể làm bản rút gọn: đọc một bài, kể lại cho bố mẹ trong hai phút với một ví dụ. Người lớn chỉ lắng nghe và hỏi thêm, không chấm hay chê.
Giảng thử bao nhiêu lần là đủ?
Thường ba lượt là đủ: lượt đầu tìm chỗ vấp, lượt hai sửa, lượt ba kiểm lại. Khi một lượt trôi trọn năm phút không phải nhìn sách nhiều, bạn có thể chuyển sang chương khác.