Giảng lại trên một tờ giấy trắng nghĩa là vừa nói vừa vẽ dần từng phần trước mặt người nghe, thay vì trình chiếu slide làm sẵn. Cách này buộc bạn dựng lại kiến thức từ đầu, lộ ngay chỗ mình chưa nắm, và giúp người nghe theo kịp đúng nhịp bạn nghĩ.
Slide đẹp tạo cảm giác bài giảng đã chuẩn bị kỹ. Nhưng khi mọi thứ đã nằm sẵn trên màn hình, người giảng có thể đọc theo mà không cần hiểu, người nghe nhìn một lúc cả khối thông tin mà không biết nhìn chỗ nào trước. Tờ giấy trắng làm ngược lại: mỗi nét bút xuất hiện đúng lúc người giảng nói tới nó. Bài này hướng dẫn cách dùng tờ giấy trắng khi dạy lại, từ khâu chuẩn bị tới cách tự kiểm.
Vì sao vẽ dần trên giấy giúp cả người giảng lẫn người nghe?
Với người giảng, tờ giấy trắng là phép thử không thể gian lận. Bạn không thể vẽ mũi tên nối hai thứ nếu không biết chúng liên quan thế nào. Mỗi lần tay ngập ngừng trên giấy là một lần bạn biết chính xác mình đang hổng ở đâu.
Với người nghe, thông tin đến theo đúng thứ tự cần hiểu. Họ thấy ô thứ nhất, nghe giải thích, rồi mới thấy mũi tên đi tới ô thứ hai. Không có cảnh cả trang chi chít mà mắt không biết bám vào đâu. Khi bài giảng xong, tờ giấy còn lại là bản tóm tắt do chính quá trình giảng tạo ra.
Tờ giấy còn mời người nghe tham gia. Họ có thể chỉ vào một chỗ và hỏi, hoặc cầm bút vẽ thêm. Với slide, người nghe gần như luôn ngồi yên.
Chuẩn bị gì trước khi giảng trên giấy trắng?
Chuẩn bị ít hơn làm slide nhiều, nhưng cần đúng bốn thứ.
Giấy và bút
Khổ giấy lớn như A3 hoặc hai tờ A4 ghép lại cho đủ chỗ. Một bút đen nét đậm cho phần chính, một bút màu khác cho phần nhấn mạnh hoặc phần sửa. Không cần nhiều màu; ba màu trở lên dễ thành tranh tô.
Phác bố cục trên giấy nháp
Trên một tờ nháp nhỏ, phác vị trí các phần: cái gì ở giữa, cái gì bên trái, cái gì bên phải, hướng đi của mũi tên. Bố cục giúp bạn không vẽ dồn một góc rồi hết chỗ. Tờ nháp chỉ để bạn xem, không đưa người nghe.
Thứ tự xuất hiện
Đánh số trên tờ nháp: vẽ cái gì trước, cái gì sau. Nguyên tắc chung là vẽ thứ người nghe đã biết trước, thứ mới sau; vẽ nguyên nhân trước, kết quả sau.
Bộ ký hiệu nhỏ
Thống nhất vài ký hiệu và dùng xuyên suốt: ô vuông cho sự vật, hình tròn cho quá trình, mũi tên liền cho nguyên nhân, mũi tên đứt cho ảnh hưởng gián tiếp. Đổi ký hiệu giữa chừng làm người nghe rối.
Kiến thức nào hợp vẽ dạng nào?
Không phải bài nào cũng vẽ theo một kiểu. Bảng dưới gợi ý dạng hình vẽ hợp với từng loại kiến thức thường gặp khi dạy lại.
| Loại kiến thức | Dạng hình vẽ hợp | Ví dụ | Lưu ý khi vẽ |
|---|---|---|---|
| Quá trình có thứ tự | Chuỗi ô nối mũi tên | Vòng tuần hoàn của nước, các bước xử lý một đơn hàng | Vẽ từ trái sang phải hoặc trên xuống dưới, đừng đổi hướng giữa chừng |
| Nguyên nhân và hệ quả | Một ô giữa, nhiều mũi tên ra vào | Vì sao một vùng hay ngập khi mưa lớn | Phân biệt nguyên nhân chính và phụ bằng nét đậm, nhạt |
| So sánh hai thứ | Hai cột song song | Thực vật và động vật, hợp đồng thuê và hợp đồng mua | Mỗi hàng là một tiêu chí, vẽ tiêu chí trước rồi điền hai bên |
| Cấu tạo | Hình phác vật thật có chỉ dẫn | Cấu tạo bông hoa, các bộ phận của một chiếc xe đạp | Phác thô là đủ, không cần đẹp |
| Phân loại | Cây nhánh từ trên xuống | Các loại từ trong tiếng Việt, các nhóm chi phí trong gia đình | Mỗi nhánh vẽ xong mới sang nhánh khác |
Khi chưa biết chọn dạng nào, hỏi: điều quan trọng nhất của bài là thứ tự, là nguyên nhân, là khác biệt hay là các bộ phận. Câu trả lời chỉ ra dạng vẽ.
Trong lúc giảng: vừa nói vừa vẽ thế nào cho nhịp nhàng?
Phần khó nhất là phối hợp lời và nét bút. Vài thói quen sau giúp buổi giảng không bị đứt quãng.
- Nói trước, vẽ sau, hoặc nói trong khi vẽ. Đừng vẽ một lúc lâu trong im lặng rồi mới quay lại giải thích.
- Mỗi lần vẽ xong một phần, dừng lại, chỉ bút vào đó và tóm một câu.
- Đứng hoặc ngồi lệch sang một bên để người nghe nhìn thấy giấy, không che bằng tay và người.
- Vẽ xấu cũng được. Khi nét không rõ, nói to nó là gì: “ô này là cái lá nhé”.
- Để lại khoảng trống. Chỗ trống dùng cho câu hỏi của người nghe hoặc phần bổ sung.
- Khi người nghe hỏi, vẽ câu trả lời lên đúng chỗ liên quan trên tờ giấy, bằng màu khác.
Tình huống hay gặp: giảng tới giữa chừng thì phát hiện vẽ sai thứ tự. Đừng xoá. Gạch nhẹ, vẽ lại cạnh đó và nói “chỗ này mình đổi lại”. Người nghe thấy cả quá trình sửa, đôi khi học được nhiều hơn từ chính chỗ sửa.
Mời người nghe cầm bút: khi nào và làm thế nào?
Sau khi giảng xong một phần, đưa bút cho người nghe và nhờ họ vẽ tiếp bước sau, hoặc nối một mũi tên còn thiếu. Việc tưởng nhỏ này chuyển người nghe từ thế ngồi xem sang thế tự làm. Chỗ họ ngập ngừng khi cầm bút là chỗ cần giảng thêm.
Một cách khác: giảng xong, lật tờ giấy lại hoặc che đi, đưa người nghe một tờ trắng mới và nhờ họ vẽ lại từ đầu, nói to trong khi vẽ. Người nghe không cần vẽ giống bạn; cái cần xem là họ có giữ đúng thứ tự và các quan hệ chính không.
Với trẻ nhỏ, có thể để con tô màu các phần đã vẽ hoặc vẽ thêm hình minh hoạ, rồi kể lại theo hình. Không chấm hình vẽ đẹp hay xấu.
Một buổi giảng trên giấy trắng diễn ra thế nào?
Thử hình dung một sinh viên giảng lại cho bạn cùng phòng phần vòng tuần hoàn của nước trước buổi kiểm tra. Cô vẽ một đường lượn sóng ở dưới cùng tờ giấy và nói đây là biển. Rồi một mặt trời nhỏ ở góc trên, mũi tên từ biển đi lên: nước bốc hơi. Tiếp theo là đám mây, mũi tên đi ngang sang phía có ngọn núi. Tới đây cô ngập ngừng: hơi nước thành mây là do lạnh đi khi lên cao, hay do gặp núi?
Chính chỗ ngập ngừng đó là phát hiện của buổi giảng. Hai người cùng mở sách, đọc lại phần ngưng tụ, rồi cô vẽ thêm một mũi tên màu đỏ chỉ chỗ không khí bốc lên cao và lạnh đi. Phần còn lại, mưa, nước chảy theo sông về biển, cô vẽ trôi chảy. Cuối buổi, người bạn cầm bút vẽ lại toàn bộ trên tờ giấy mới, chỉ quên mất mũi tên nước ngấm xuống đất, và hai người thêm vào.
Cả buổi mất khoảng hai mươi phút. Không có slide nào, nhưng cả hai đều biết rõ phần nào đã chắc, phần nào phải xem lại.
Lỗi hay gặp và cách tự kiểm
Những lỗi sau khiến tờ giấy trắng mất lợi thế so với slide.
- Vẽ sẵn trước cả hình rồi mang ra giảng. Lúc đó tờ giấy chỉ là slide bằng giấy.
- Viết quá nhiều chữ, mỗi ô một đoạn dài. Mỗi ô chỉ nên một, hai từ khoá.
- Dồn hết vào một góc giấy vì không phác bố cục trước.
- Đổi ký hiệu giữa chừng, lúc mũi tên là nguyên nhân, lúc là thứ tự.
- Mải vẽ đẹp, người nghe phải chờ.
Cách tự kiểm tốt nhất cho người giảng là vẽ lại toàn bộ trên tờ giấy mới sau một ngày, không nhìn bản cũ và không nhìn sách. Vẽ lại được trọn bố cục, đúng thứ tự, đúng quan hệ thì phần kiến thức đó đã chắc. Chỗ nào phải dừng lâu hoặc vẽ khác bản cũ là chỗ cần đọc lại.
Câu hỏi thường gặp
Không biết vẽ có dùng cách này được không?
Được. Chỉ cần ô vuông, hình tròn, mũi tên và vài nét phác. Người nghe cần thấy quan hệ giữa các phần, không cần hình đẹp. Nét nào không rõ thì nói to nó là gì.
Có nên viết chữ lên tờ giấy không?
Nên viết từ khoá ngắn trong mỗi ô để người nghe nhớ ô đó là gì. Tránh viết cả câu dài; lời giải thích là phần bạn nói, không phải phần viết.
Giảng cho nhóm đông thì dùng giấy được không?
Với nhóm dưới năm, sáu người, giấy khổ lớn trên bàn là đủ. Đông hơn thì chuyển sang bảng trắng và áp dụng y như vậy: vẽ dần, không vẽ sẵn.
Khi nào slide vẫn tốt hơn giấy trắng?
Khi cần trình bày ảnh chụp thật, số liệu nhiều hoặc hình phức tạp không vẽ tay nổi. Có thể kết hợp: phần cốt lõi vẽ trên giấy, phần ảnh và số liệu chiếu lên.
Có nên giữ lại tờ giấy sau buổi giảng không?
Nên. Tờ giấy là bản tóm tắt tự nhiên của buổi giảng. Người nghe có thể chụp lại, còn người giảng dùng nó để so khi tự vẽ lại vài ngày sau.