Một buổi phỏng vấn tốt có hai loại câu: câu khơi chuyện để người kia bắt đầu kể bằng một kỷ niệm cụ thể, và câu đào sâu để đi tiếp vào chi tiết, cảm xúc, lý do. Chuẩn bị khoảng mười câu, nhưng sẵn sàng bỏ bớt để đi theo câu chuyện của người được hỏi.
Nhiều bài dự án ở trường giao cho học sinh phỏng vấn ông bà về ngày xưa, hay hỏi một người làm nghề về công việc của họ. Sinh viên làm đề tài, người đi làm muốn tìm hiểu một nghề mới cũng gặp đúng tình huống đó. Lần đầu hỏi, người ta hay mang theo một danh sách câu hỏi rồi đọc lần lượt, nhận về những câu trả lời ngắn và lịch sự. Bài này chỉ cách biến buổi hỏi thành một cuộc kể chuyện.
Chuẩn bị trước buổi phỏng vấn
Phần chuẩn bị quyết định một nửa chất lượng buổi hỏi. Những việc nên làm:
- Xác định bạn cần biết điều gì cho bài: một giai đoạn, một công việc, một thay đổi. Viết ra một câu duy nhất.
- Tìm hiểu sơ bộ: hỏi người nhà về người bạn sắp phỏng vấn, đọc qua về nghề đó, để không hỏi những câu quá cơ bản.
- Viết khoảng mười câu, xếp từ dễ đến sâu. Đánh dấu ba câu quan trọng nhất phải hỏi bằng được.
- Hẹn giờ và nơi người kia thấy thoải mái, nói trước buổi hỏi kéo dài chừng bao lâu và để làm gì.
- Hỏi trước xem người kia có đồng ý cho ghi âm hoặc chụp ảnh không. Chuẩn bị giấy bút phòng khi họ không muốn ghi âm.
- Nếu phỏng vấn người lạ cho bài ở trường, đi cùng bạn học hoặc người lớn, gặp ở nơi công cộng hoặc ở nhà có người quen.
Câu hỏi khơi chuyện khác câu hỏi đào sâu thế nào?
Hai loại câu này làm hai việc khác nhau. Câu khơi chuyện mở cửa, câu đào sâu dẫn vào trong.
| Loại câu | Mục đích | Mẫu câu với ông bà | Mẫu câu với người làm nghề |
|---|---|---|---|
| Khơi chuyện | Gợi một kỷ niệm cụ thể | Bà còn nhớ ngày đầu tiên đi học không, hôm đó thế nào? | Một ngày làm việc của chú bắt đầu từ lúc nào? |
| Khơi chuyện | Đặt người kể vào một khung cảnh | Căn nhà hồi bà còn nhỏ trông ra sao? | Lần đầu chị cầm dụng cụ nghề là ở đâu? |
| Đào sâu | Đi vào chi tiết | Lúc đó bà ăn gì, mặc gì, đi bằng gì? | Bước đó chú làm bằng tay hay bằng máy? |
| Đào sâu | Hỏi cảm xúc | Lúc nghe tin đó bà thấy thế nào? | Việc nào trong nghề làm chị thấy mệt nhất? |
| Đào sâu | Hỏi lý do và thay đổi | Vì sao nhà mình chuyển về đây? | So với hồi mới vào nghề, giờ khác nhiều nhất ở đâu? |
Câu khơi chuyện tốt thường hỏi về một lần cụ thể chứ không hỏi chung chung. “Hồi xưa có vất vả không bà?” nhận về chữ “vất vả lắm”. “Bà kể một ngày đi chợ hồi bà mười lăm tuổi” nhận về cả một câu chuyện.
Trong lúc phỏng vấn
Bắt đầu bằng câu dễ
Hai ba câu đầu nên dễ trả lời và vui, để người kia quen với việc nói và với cái máy ghi âm. Câu khó hay câu về chuyện buồn để giữa buổi, khi không khí đã thoải mái.
Nghe để tìm câu hỏi tiếp theo
Câu hỏi hay nhất thường không có trong danh sách. Khi người kể nhắc tới một chi tiết lạ, như “hồi đó phải đi đò qua sông”, hãy dừng lại hỏi tiếp: đò lớn hay nhỏ, ai chèo, mùa lũ thì sao. Danh sách chỉ là đường lui khi câu chuyện tạm ngừng.
Chịu được vài giây im lặng
Sau khi người kia trả lời, đừng vội hỏi câu tiếp. Đợi ba bốn giây. Rất nhiều khi họ sẽ tự kể thêm, và phần kể thêm ấy thường là phần quý nhất.
Nhắc lại để kiểm
Khi có chi tiết quan trọng như năm tháng, tên nơi chốn, hãy nhắc lại: “Vậy là bà chuyển về đây sau khi chú út ra đời phải không ạ?”. Người lớn tuổi có thể nhớ nhầm mốc thời gian, nhắc lại giúp họ tự chỉnh.
Một buổi hỏi có thể diễn ra như thế nào?
Một học sinh lớp tám làm bài dự án về nghề truyền thống ở địa phương, chọn phỏng vấn bác hàng xóm làm nghề đan lát. Danh sách của em có mười câu, mở đầu bằng “Bác làm nghề này bao lâu rồi ạ?”. Bác trả lời “ba chục năm”, rồi im. Em đổi sang câu khơi chuyện: “Bác còn nhớ cái rổ đầu tiên bác đan không ạ?”. Bác cười, kể chuyện hồi nhỏ ngồi cạnh bà nội, đan hỏng bị tháo ra làm lại, kể loại tre phải chặt vào mùa nào thì sợi mới dẻo.
Từ đó em hỏi tiếp về mùa chặt tre, về chỗ lấy tre bây giờ, về việc con cháu bác có theo nghề không. Buổi hỏi kéo dài bốn mươi phút, em chỉ dùng bốn câu trong danh sách, nhưng có đủ chất liệu cho bài và cả những chi tiết mà bạn cùng lớp không ai có.
Khi câu chuyện chạm tới chuyện buồn hoặc chuyện riêng
Hỏi ông bà về ngày xưa, sớm muộn sẽ chạm tới những đoạn khó: mất người thân, chiến tranh, thiếu đói, phải rời quê. Hỏi người làm nghề có thể chạm tới thu nhập, nợ nần, bệnh nghề nghiệp. Những đoạn này thường là phần có giá trị nhất của câu chuyện, nhưng cũng là chỗ người hỏi dễ vụng nhất.
Nguyên tắc đầu tiên là để người kể dẫn. Nếu họ tự kể, bạn lắng nghe, hỏi nhẹ một hai câu về điều họ đã nói, không ép thêm chi tiết. Nếu họ chuyển chủ đề hoặc im lâu, hiểu rằng họ không muốn đi tiếp, và bạn quay về câu hỏi nhẹ hơn. Có thể nói rõ từ đầu buổi: “Chuyện nào bác không muốn kể thì bác cứ bảo cháu bỏ qua ạ.”
Nguyên tắc thứ hai là không đưa vào bài những gì người kể dặn giữ riêng. Bài dự án đọc trước lớp, đăng lên bảng tin trường hay chia sẻ trên mạng thì nhiều người xem; điều người kể nói trong lúc xúc động chưa chắc họ muốn cả lớp biết. Khi phân vân, hỏi lại họ trước khi viết.
Những lỗi hay gặp của người hỏi lần đầu
Phần lớn lỗi đến từ việc lo theo danh sách hơn là lắng nghe:
- Đọc câu hỏi theo thứ tự dù người kia đã trả lời luôn câu sau trong lúc kể.
- Ngắt lời để hỏi câu tiếp theo khi người kể đang dở chuyện.
- Hỏi câu đóng liên tục, kiểu “có… không”, nhận về những câu trả lời một chữ.
- Hỏi hai ba ý trong một câu, người lớn tuổi chỉ trả lời được ý cuối.
- Nhận xét hay sửa lời người kể, như “chuyện đó sai rồi bác ơi”. Nếu thấy chi tiết chưa khớp, ghi lại để kiểm sau.
- Quên cảm ơn và quên gửi lại bài cho người được phỏng vấn xem.
Sau buổi phỏng vấn
Trong ngày, nghe lại bản ghi âm hoặc đọc lại ghi chép, ghi ra những chi tiết chính và những câu nói đáng trích. Đánh dấu chỗ nào còn mơ hồ để hỏi lại nếu có dịp. Khi viết bài, trích lời người kể nguyên văn ở những chỗ hay nhất, còn lại thuật bằng lời của bạn. Nếu bài có nêu tên, hỏi người được phỏng vấn có đồng ý không; nếu họ ngại, dùng cách gọi chung như “một bác làm nghề đan lát ở xóm”.
Gửi lại cho người kể đọc bài, hoặc đọc cho ông bà nghe. Đó là cách cảm ơn tốt nhất, và nhiều khi người kể sẽ nhớ thêm chuyện mới khi nghe lại câu chuyện của mình.
Câu hỏi thường gặp
Một buổi phỏng vấn nên chuẩn bị bao nhiêu câu hỏi?
Khoảng mười câu, xếp từ dễ đến sâu, đánh dấu ba câu bắt buộc. Thực tế thường chỉ dùng một nửa vì phần lớn câu hay nảy ra từ chính câu chuyện người kia kể.
Có nên ghi âm khi phỏng vấn ông bà không?
Nên, nếu ông bà đồng ý. Ghi âm giúp bạn tập trung nghe thay vì cắm cúi chép. Hỏi xin phép trước và tôn trọng nếu họ không muốn.
Người được phỏng vấn trả lời quá ngắn thì làm sao?
Đổi sang câu hỏi về một lần cụ thể, chẳng hạn kể một ngày, một sự việc. Câu hỏi chung chung thường nhận về câu trả lời chung chung.
Học sinh có nên tự đi phỏng vấn người lạ không?
Nên đi cùng bạn học hoặc người lớn, gặp ở nơi công cộng hay nơi có người quen. Báo cho gia đình biết đi đâu, gặp ai và mấy giờ về.
Ông bà kể chuyện có chỗ chưa đúng thì có nên sửa ngay không?
Không nên sửa ngay. Ghi lại, nhắc lại nhẹ nhàng để ông bà tự kiểm, rồi đối chiếu với người nhà hoặc tư liệu sau buổi hỏi.