Luyện biến thể là cố ý thay đổi điều kiện khi tập: tốc độ, vị trí, dụng cụ, thứ tự, môi trường. Kỹ năng tập trong một điều kiện cố định thường chỉ đúng trong điều kiện đó; thay đổi có chủ ý giúp nó đứng vững khi ra tình huống thật.
Nhiều người có trải nghiệm này: ở nhà đàn trôi chảy, sang nhà bạn mượn đàn khác thì vấp liên tục; ở bếp nhà nấu đâu ra đấy, sang bếp lạ thì lúng túng; đánh cầu với một người quen thì đỡ được, đổi người là hỏng. Đó không phải do hồi hộp hết, mà một phần do kỹ năng mới chỉ được luyện trong một khuôn.
Luyện lặp một kiểu và luyện biến thể khác nhau ở đâu?
Câu trả lời ngắn: luyện lặp một kiểu cho cảm giác tiến nhanh trong buổi tập, còn luyện biến thể cho kỹ năng giữ được lâu và dùng được ở chỗ khác. Khi bạn phát cầu hai mươi lần liền từ cùng một chỗ, tới lần thứ mười lăm thì quả nào cũng đẹp. Nhưng hôm sau, hoặc khi đứng chỗ khác, độ chính xác tụt xuống.
Khi bạn phát cầu từ ba vị trí, xen kẽ nhau, thì trong buổi tập trông có vẻ kém hơn, nhiều quả hỏng hơn. Nhưng mỗi lần đổi vị trí, cơ thể phải tính lại một chút: lực, góc, hướng. Chính phần “tính lại” đó là thứ làm kỹ năng linh hoạt hơn.
Điều này dễ gây nản, vì người học hay đánh giá buổi tập bằng cảm giác lúc cuối buổi. Luyện biến thể thường cho cảm giác kém hơn ngay lúc đó. Cần nhìn kết quả sau vài ngày, vài tuần mới thấy khác biệt.
Những điều kiện có thể thay đổi
Mỗi kỹ năng có vài “núm vặn” điều kiện. Không cần vặn tất cả; chọn một hai núm hợp với tình huống bạn sẽ gặp thật.
| Núm vặn | Đàn | Cầu lông, bóng bàn | Nấu ăn | Vẽ, chữ đẹp |
|---|---|---|---|---|
| Tốc độ | Chậm, vừa, nhanh xen nhau | Cầu chậm, cầu nhanh | Nấu khi có thời gian, nấu gấp | Vẽ ba phút, vẽ mười phút |
| Vị trí, tư thế | Ngồi, đứng, ngồi ghế khác chiều cao | Phát từ nhiều chỗ trên sân | Đứng bếp quay hướng khác | Giấy nằm, giấy dựng đứng |
| Dụng cụ | Đàn khác, dây khác | Vợt khác, quả cầu khác | Chảo khác, bếp khác | Bút khác, giấy khác |
| Thứ tự | Đổi thứ tự các đoạn | Xen kẽ phát cao, phát thấp | Đổi thứ tự sơ chế | Vẽ các phần theo thứ tự khác |
| Môi trường | Có người nghe, chỗ lạ | Gió nhẹ ngoài trời, sân khác | Bếp nhà người khác | Vẽ ngoài trời, ánh sáng khác |
Với kỹ năng có rủi ro chấn thương, chỉ thay đổi những điều kiện không làm tăng rủi ro, và nên hỏi người hướng dẫn trước khi đổi tư thế hay dụng cụ.
Khi nào nên bắt đầu luyện biến thể?
Không nên luyện biến thể ngay từ buổi đầu. Khi động tác nền còn chưa thành hình, đổi điều kiện liên tục chỉ làm bạn rối. Giai đoạn đầu cần lặp trong một điều kiện ổn định để động tác có hình dạng cơ bản.
Dấu hiệu sẵn sàng là bạn làm được động tác đó đúng một cách đều đặn trong điều kiện quen, không còn phải nghĩ từng bước. Lúc đó bắt đầu vặn nhẹ một núm: tốc độ hơi khác, vị trí hơi khác. Khi đã quen, vặn thêm núm khác hoặc vặn mạnh hơn.
Một quy tắc hữu ích: biến thể nên đủ khác để bạn phải tính lại, nhưng không khác tới mức bạn thất bại gần hết. Nếu mười lần thì chín lần hỏng, hãy lùi về biến thể nhẹ hơn.
Cách xen biến thể vào buổi tập
Theo khối nhỏ
Cách dễ nhất: chia phần luyện chính thành vài khối ngắn, mỗi khối một điều kiện. Ví dụ năm quả phát từ góc trái, năm quả từ giữa, năm quả từ góc phải, rồi lặp lại vòng đó. Khối nhỏ giữ được cảm giác tiến bộ mà vẫn buộc cơ thể tính lại.
Xen kẽ ngẫu nhiên
Khi đã quen khối nhỏ, có thể xen kẽ hẳn: mỗi lần một điều kiện khác, không theo thứ tự cố định. Người học đàn có thể viết tên từng đoạn lên mẩu giấy, bốc ngẫu nhiên để chơi. Cách này khó hơn nhưng gần với tình huống thật hơn.
Một buổi ở môi trường khác
Mỗi tuần hoặc mỗi tháng có một buổi tập ở chỗ khác: mang đàn sang nhà người thân, vẽ ở công viên, nấu ở bếp nhà bạn. Những buổi này thường lộ ra những chỗ yếu mà ở nhà không thấy.
Luyện biến thể cho kỹ năng không có đối thủ
Nấu ăn
Nấu cùng một món với lượng khác nhau: phần cho hai người, phần cho sáu người. Lượng thay đổi thì thời gian, lửa, cách nêm đều phải tính lại, và đó chính là phần người nấu quen tay học được. Thỉnh thoảng nấu món quen bằng chảo khác hoặc trên bếp khác để biết lửa nào thì cần điều chỉnh ra sao.
Vẽ
Vẽ cùng một vật ở nhiều góc nhìn, nhiều cỡ giấy, nhiều thời lượng. Vẽ cái cốc trong một phút, rồi trong năm phút, rồi trong hai mươi phút. Bản một phút buộc bạn chọn đường nét quan trọng nhất; bản hai mươi phút cho bạn thời gian nhìn chi tiết.
Gõ phím và chữ đẹp
Đổi nội dung là núm vặn dễ nhất: văn bản thường, văn bản nhiều số, câu có nhiều dấu thanh, đoạn có tên riêng. Với chữ đẹp, đổi khổ giấy, đổi loại vở, viết trên giấy không kẻ dòng để tập giữ hàng thẳng bằng mắt.
Tình huống: đàn trôi ở nhà, vấp ở buổi sinh hoạt lớp
Một học sinh lớp mười một học ghi-ta được gần một năm, ở nhà đệm hát rất ổn. Đến buổi sinh hoạt lớp, mượn đàn của bạn, ngồi ghế thấp, xung quanh ồn, em vấp liên tục và rất buồn. Khi kể lại với người dạy, em được gợi ý vài thay đổi cho các tuần sau.
Mỗi tuần, em có một buổi tập đứng thay vì ngồi, một buổi tập với ti vi bật tiếng nhỏ ở phòng bên, và khi có dịp thì mượn đàn của người khác chơi thử. Mấy buổi đầu em thấy mình đàn kém hơn hẳn. Sau khoảng một tháng, những thay đổi đó không còn làm em bối rối nữa. Lần sinh hoạt sau, em vẫn hồi hộp, nhưng tay không còn lạc.
Những lỗi hay gặp khi luyện biến thể
Biến thể quá sớm. Động tác nền chưa vững đã đổi đủ thứ, kết quả là không điều kiện nào làm đúng.
Biến thể quá mạnh. Đổi cùng lúc dụng cụ, tư thế và tốc độ. Hỏng mà không biết do cái gì. Mỗi lần chỉ vặn một núm.
Bỏ hẳn luyện lặp. Luyện biến thể không thay thế hoàn toàn luyện lặp. Động tác mới hoặc chỗ đang sửa vẫn cần lặp trong điều kiện ổn định trước.
Đánh giá bằng cảm giác cuối buổi. Buổi luyện biến thể hay cho cảm giác kém hơn. Đánh giá bằng cách thử lại sau vài ngày, không phải ngay lúc đó.
Bảng tự kiểm trước khi thêm biến thể
Trước khi đổi điều kiện, trả lời nhanh mấy câu sau. Câu nào trả lời “chưa” thì nên lặp thêm ở điều kiện quen.
- Mình làm động tác này đúng đều trong điều kiện quen chưa?
- Mình biết tình huống thật mình sẽ dùng kỹ năng này trông thế nào chưa (chỗ lạ, có người xem, dụng cụ khác)?
- Biến thể mình định thử có an toàn không, có cần hỏi người hướng dẫn không?
- Mình đã chọn chỉ một núm vặn cho tuần này chưa?
- Mình đã hẹn ngày thử lại để xem kỹ năng có giữ được không chưa?
Câu hỏi thường gặp
Luyện biến thể có giống học xen kẽ nhiều dạng bài không?
Cùng một ý tưởng: thay đổi để não và cơ thể phải tính lại. Học xen kẽ thường nói về dạng bài trong học tập, còn luyện biến thể nói về điều kiện khi tập một kỹ năng tay chân.
Người mới hoàn toàn có nên luyện biến thể không?
Chưa nên. Giai đoạn đầu cần lặp trong điều kiện ổn định để động tác có hình dạng cơ bản. Khi đã làm đúng đều, mới bắt đầu thay đổi từng chút.
Vì sao luyện biến thể làm buổi tập có vẻ kém đi?
Vì mỗi lần đổi điều kiện bạn phải điều chỉnh lại, nên tỉ lệ làm đúng trong buổi giảm. Đổi lại, kỹ năng giữ được lâu hơn và dùng được ở nhiều tình huống hơn.
Kỹ năng thể thao luyện biến thể có rủi ro không?
Có nếu đổi tư thế, cường độ hoặc dụng cụ quá đột ngột. Nên thay đổi từ từ, khởi động kỹ và hỏi người hướng dẫn có chuyên môn trước khi thử biến thể mới.
Luyện biến thể áp dụng cho gõ phím như thế nào?
Thử gõ trên bàn phím laptop và bàn phím rời, gõ nội dung khác nhau như văn xuôi, số liệu, có dấu và không dấu, và gõ khi ngồi ở chỗ khác. Kỹ năng sẽ ít phụ thuộc vào một bàn phím quen.
Bao lâu thì nên đổi chỗ tập một lần?
Không cần thường xuyên. Một buổi mỗi tuần hoặc vài buổi mỗi tháng ở điều kiện khác đã giúp lộ ra chỗ yếu. Phần lớn buổi tập vẫn có thể ở chỗ quen.