Luyện chữ đẹp nên đi theo thứ tự: ngồi đúng tư thế, cầm bút đúng, luyện các nét cơ bản, giữ độ cao và độ nghiêng đều, căn khoảng cách giữa các chữ, rồi mới tăng tốc. Bỏ qua hai bước đầu thì luyện nét bao nhiêu chữ cũng khó đều.
Phụ huynh thường mua vở luyện chữ cho con rồi bắt viết nhiều trang; người lớn muốn sửa chữ thì chép mẫu thật nhiều. Cả hai cách đều thiếu phần nền. Bài này đi theo đúng trình tự mà giáo viên tiểu học lâu năm hay dùng, áp được cho cả trẻ lẫn người lớn.
Tư thế ngồi viết đúng là thế nào?
Lưng, vai và mắt
Câu trả lời ngắn: lưng thẳng, hai vai ngang, không tì ngực vào bàn, mắt cách vở khoảng một gang tay rưỡi đến hai gang tay của người lớn. Ngồi cúi sát vở làm chữ méo vì mắt nhìn lệch, lại hại mắt và cổ.
Tay và vở
Tay không viết đặt lên mép vở để giữ vở. Tay viết tì nhẹ cẳng tay lên bàn, cổ tay không gập lên. Vở đặt hơi nghiêng theo chiều tay viết để nét đi thuận. Người thuận tay trái đặt vở nghiêng theo chiều ngược lại.
Bàn ghế
Bàn ghế đúng chiều cao khi ngồi xuống, khuỷu tay đặt lên bàn mà vai không bị nhô lên. Trẻ nhỏ ngồi bàn người lớn thường phải kê thêm đệm ngồi và kê chân.
Cầm bút thế nào cho đúng?
Phần lớn chữ run, chữ xiêu đều liên quan tới cách cầm bút. Cách cầm phổ biến được dạy ở trường là cầm bằng ba ngón:
- Ngón cái và ngón trỏ giữ hai bên thân bút, ngón giữa đỡ phía dưới.
- Không cầm quá sát ngòi, để mắt nhìn thấy đầu ngòi và nét chữ đang viết.
- Cầm vừa đủ chặt để bút không tuột; đầu ngón tay không trắng bệch vì bóp, đốt ngón không gập ngược.
- Thân bút nghiêng về phía vai, không dựng đứng.
- Ngón áp út và ngón út co nhẹ, tì lên mặt giấy làm điểm tựa.
Cách nhanh để biết có đang bóp bút quá chặt không: viết một dòng rồi thử rút bút ra khỏi tay bằng tay kia. Nếu rút khó, bạn đang cầm quá chặt và sẽ mỏi nhanh. Người lớn đã cầm sai nhiều năm có thể dùng đệm cao su gắn thân bút để định vị ngón trong vài tuần đầu.
Vì sao phải luyện nét cơ bản trước khi luyện chữ?
Chữ cái tiếng Việt được ghép từ một số nét cơ bản: nét thẳng, nét xiên, nét móc, nét khuyết, nét cong, nét khuyết kết hợp móc. Khi các nét này đều tay, chữ cái gần như tự đẹp. Khi nét còn run, viết chữ nào cũng có chỗ lệch.
Luyện nét cũng ít nhàm hơn người ta nghĩ nếu chia nhỏ. Mỗi buổi chọn một hai nét, viết một hàng, dừng lại so với mẫu, viết hàng tiếp theo sửa đúng một chỗ. Hiệu quả nằm ở việc dừng lại so sánh, không nằm ở số trang.
Với người lớn, luyện nét giúp nhận ra thói quen sai đã có từ lâu, như nét khuyết bị bẹp, nét cong không khép. Sửa ở mức nét thì khi viết chữ, chỗ sai tự mất ở nhiều chữ cùng lúc.
Độ cao chữ trên vở ô li
Theo mẫu chữ viết đang dùng ở trường tiểu học, chữ được chia theo độ cao, tính bằng số ô li trên vở kẻ ô li. Nắm được nhóm này là sửa được rất nhiều chữ cao thấp lộn xộn.
| Nhóm | Chữ cái thường | Độ cao trên vở ô li |
|---|---|---|
| Chữ thấp | a, ă, â, c, e, ê, i, m, n, o, ô, ơ, u, ư, v, x | Khoảng hai ô li |
| Hơi cao hơn chữ thấp | r, s | Nhỉnh hơn hai ô li một chút |
| Cao vừa | t | Khoảng ba ô li |
| Cao, phần dài lên hoặc xuống | d, đ, p, q | Khoảng bốn ô li |
| Cao nhất, có nét khuyết | b, g, h, k, l, y | Khoảng năm ô li |
Người lớn viết trên giấy kẻ dòng thường thì giữ cùng tỉ lệ: chữ thấp chiếm khoảng hai phần năm khoảng cách dòng, chữ cao vươn gần tới dòng trên. Kiểm lại mẫu chữ trong sách Tiếng Việt lớp một hiện hành nếu cần chính xác tới từng nét.
Khoảng cách và độ nghiêng: phần hay bị quên
Khoảng cách giữa các chữ
Nhiều người viết từng chữ cái đẹp mà cả dòng vẫn rối, vì khoảng cách lúc thưa lúc dày. Quy ước dễ nhớ: giữa các chữ cái trong một tiếng thì liền nét hoặc sát nhau; giữa hai tiếng thì cách khoảng bằng một chữ o.
Độ nghiêng
Chữ đứng hay chữ nghiêng đều được, miễn là cả dòng cùng một độ nghiêng. Chữ lúc đứng lúc nghiêng là nguyên nhân hàng đầu khiến trang viết trông lộn xộn dù từng chữ không sai.
Dấu thanh
Dấu thanh đặt đúng vị trí, cỡ vừa, không quá to hay xa chữ. Người viết nhanh hay đánh dấu kéo dài hoặc bỏ lửng, làm chữ khó đọc hơn cả nét xấu.
Một buổi luyện chữ hai mươi phút
Năm phút đầu: tư thế và nét
Ngồi đúng, kiểm lại cách cầm bút, rồi viết mỗi nét cơ bản một hàng ngắn. Không cố đẹp, chỉ để tay vào nhịp và mắt quen lại với khổ ô li.
Mười phút giữa: một nhóm chữ
Chọn một nhóm chữ có chung nét, ví dụ nhóm có nét khuyết trên (b, h, k, l) hoặc nhóm có nét cong (c, o, ô, ơ, a). Viết một dòng, đặt bút xuống, so từng chữ với mẫu, khoanh nhẹ bằng bút chì một chỗ lệch nhất. Dòng sau chỉ sửa chỗ đó. Lặp ba bốn lần.
Năm phút cuối: viết câu
Chép một câu ngắn có nhiều chữ thuộc nhóm vừa luyện, chú ý khoảng cách và dấu thanh. Đây là lúc nét luyện riêng được đặt vào chữ viết thật. Cuối tuần, đặt trang đầu tuần và trang cuối tuần cạnh nhau để tự thấy khác biệt, không cần ai chấm.
Khi nào thì tăng tốc độ viết?
Học sinh từ lớp bốn, lớp năm trở lên và người lớn cần viết nhanh để chép bài, ghi chép công việc. Chỉ nên tăng tốc khi nét đã đều ở tốc độ chậm. Tăng từ từ: viết cùng một đoạn, mỗi lần nhanh hơn một chút, giữ nguyên độ cao và khoảng cách.
Viết nhanh thường cần nối nét nhiều hơn và rút gọn vài nét phụ. Điều này hợp lý, miễn là chữ vẫn đọc rõ. Với học sinh, nên có buổi luyện chậm riêng ở nhà, tách khỏi lúc chép bài trên lớp, để những thói quen xấu sinh ra khi vội không lấn sang chữ viết luyện.
Những lỗi hay gặp khi luyện chữ
Viết nhiều trang mà không so mẫu. Mười trang viết theo một lỗi chỉ làm lỗi chắc hơn. Một trang có so sánh và sửa có giá trị hơn.
Bắt trẻ viết chữ nghệ thuật quá sớm. Trẻ cần chữ rõ, đều trước. Chữ bay bướm để sau, khi nét cơ bản đã vững và trẻ thích.
Bỏ qua tư thế vì nghĩ không liên quan. Tư thế quyết định góc nhìn và độ thả lỏng của tay; ngồi sai thì luyện nét khó đều.
Đổi bút liên tục. Mỗi loại bút cho cảm giác ma sát khác nhau. Giai đoạn đầu dùng một loại bút quen tay.
Nhận xét chữ của trẻ là xấu, đẹp. Nên nói cụ thể: “nét khuyết này cao hơn hôm qua rồi”. Nhận xét chung chung dễ làm trẻ chán viết.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn có sửa được chữ xấu không?
Sửa được, nhưng cần kiên nhẫn vì thói quen cầm bút và nét chữ đã có từ lâu. Bắt đầu lại từ tư thế, cách cầm bút và nét cơ bản, tập ngắn mỗi ngày.
Nên luyện chữ bằng bút mực hay bút bi?
Bút mực giúp thấy rõ nét thanh nét đậm và tập lực tay; bút bi tiện cho viết hằng ngày. Có thể luyện bằng bút mực rồi áp vào bút bi khi đã quen.
Mỗi ngày luyện chữ bao lâu là đủ?
Mười lăm đến hai mươi phút có tập trung, có so mẫu là đủ để tiến bộ. Với trẻ nhỏ, mười phút mỗi buổi thường vừa sức.
Trẻ thuận tay trái có cần chuyển sang tay phải không?
Không cần. Trẻ thuận tay trái viết bằng tay trái, chỉ cần đặt vở nghiêng hợp với tay trái và ngồi chỗ không va chạm khuỷu tay với bạn bên cạnh.
Có cần mua vở luyện chữ đắt tiền không?
Không. Vở ô li thông thường và một bộ mẫu chữ trong sách Tiếng Việt lớp một là đủ. Điều quyết định là cách luyện, không phải loại vở.
Phụ huynh nên giúp con luyện chữ thế nào?
Ngồi cùng con vài buổi đầu, chỉnh tư thế và cách cầm bút, cùng con chọn một nét để luyện mỗi buổi, rồi nhận xét cụ thể vào nét đó. Tránh so chữ của con với bạn.