Diễn lại là nói lại ý người vừa nói bằng lời của chính mình, ngắn hơn bản gốc, rồi hỏi “mình hiểu vậy có đúng không”. Kỹ thuật này giúp phát hiện hiểu lầm ngay tại chỗ, nhớ nội dung lâu hơn, và cho người nói thấy họ đã được nghe.
Phần lớn hiểu lầm trong học tập và công việc không đến từ việc ai đó nói sai, mà từ việc người nghe hiểu một đằng rồi im lặng làm theo cách hiểu đó. Nhận bài tập nhóm, nhận việc từ cấp trên, nghe bạn kể một chuyện buồn, cãi nhau với người nhà, ở đâu cũng có khoảng cách giữa điều được nói và điều được hiểu. Diễn lại là cách đơn giản nhất để đo khoảng cách đó bằng lời. Bài này đi qua ba mức diễn lại, các câu mở dùng ngay, và cách luyện.
Diễn lại khác nhắc lại nguyên văn ở chỗ nào?
Nhắc lại nguyên văn là lặp từng chữ người kia vừa nói. Nó chỉ chứng tỏ bạn nghe được âm thanh, chưa chứng tỏ bạn hiểu. Diễn lại thì buộc bạn phải xử lý: chọn ý chính, bỏ chi tiết phụ, dùng từ của mình. Nếu bạn hiểu sai, sự sai lệch lộ ra ngay trong cách bạn diễn đạt, và người nói có cơ hội sửa.
Diễn lại cũng khác với việc đồng ý. Bạn có thể diễn lại chính xác ý của một người mà mình không đồng ý chút nào; chính điều đó làm cuộc trao đổi sau đó công bằng hơn, vì hai bên cùng đang bàn về một ý chứ không phải về hai cách hiểu khác nhau.
Ví dụ, trưởng nhóm nói: “Phần khảo sát em làm lại giúp anh nhé, bảng hỏi dài quá, người ta bỏ dở nhiều.” Nhắc nguyên văn: “Dạ, làm lại phần khảo sát.” Diễn lại: “Tức là anh muốn em rút ngắn bảng hỏi để người trả lời làm hết, chứ không phải đổi nội dung câu hỏi, đúng không ạ?”. Câu thứ hai mở ra chỗ để trưởng nhóm nói rõ hơn, và có khi họ trả lời “à không, anh muốn đổi cả câu hỏi nữa”. Hiểu lầm đó nếu không lộ ra lúc này thì sẽ lộ ra sau một tuần làm việc.
Ba mức diễn lại và khi nào dùng mức nào
Không phải lúc nào cũng cần diễn lại sâu. Chọn mức tuỳ tình huống, và đừng dùng mức sâu nhất cho mọi câu nói.
| Mức | Làm gì | Ví dụ câu nói | Dùng khi |
|---|---|---|---|
| Ý chính | Nói lại nội dung gọn hơn | “Tức là hạn nộp lùi sang thứ Hai.” | Nhận việc, nghe thông báo, ghi bài |
| Ý và lý do | Nói lại cả điều người kia muốn và vì sao | “Bạn muốn đổi nhóm vì lịch học thêm trùng giờ họp.” | Thảo luận, thương lượng, giải quyết việc |
| Ý và cảm xúc | Nói lại cả điều người kia đang cảm thấy | “Nghe như con đang bực vì bị bạn nói trước cả lớp.” | Người kia buồn, giận, lo lắng |
Mức thứ ba cần dùng nhẹ nhàng và có chữ “nghe như”, “có vẻ như”, vì bạn đang đoán cảm xúc của người khác. Nói chắc nịch “con đang giận” dễ làm người kia phản ứng.
Câu mở để bắt đầu diễn lại
Có sẵn vài câu mở giúp diễn lại tự nhiên, không giống đang thẩm vấn. Chọn hai ba câu hợp với cách nói của bạn và dùng luân phiên.
- “Để mình chắc là hiểu đúng: ý bạn là…”
- “Tức là… đúng không ạ?”
- “Nói gọn lại thì…, mình hiểu vậy có đúng không?”
- “Nghe như bạn đang lo về chuyện…”
- “Vậy việc em cần làm là…, xong trước…, phải không chị?”
- “Nếu mình hiểu không nhầm thì có hai việc: … và …”
Luôn kết thúc bằng một câu hỏi xin xác nhận. Không có câu hỏi đó, diễn lại biến thành bạn áp cách hiểu của mình lên người khác.
Diễn lại trong ba tình huống hay gặp
Nhận việc hoặc nhận bài tập
Diễn lại ở mức ý chính, kèm ai làm, làm gì, xong khi nào. Học sinh có thể diễn lại đề bài thầy cô giao trước khi về: “Dạ, mỗi nhóm làm một tấm áp phích về tiết kiệm nước, nộp tiết sau, đúng không ạ cô?”. Người đi làm diễn lại khi kết thúc cuộc gọi: “Vậy em gửi báo giá trước ba giờ chiều, chỉ gồm hai mẫu, đúng không anh?”.
Nghe giảng hoặc nghe một bài nói dài
Bạn không thể ngắt lời giảng viên mỗi năm phút. Thay vào đó, sau mỗi đoạn, tự diễn lại trong đầu hoặc ghi một dòng bằng lời của mình. Chỗ nào không diễn lại được là chỗ bạn chưa hiểu; đánh dấu để hỏi cuối giờ. Đây là cách biến nghe thụ động thành nghe có kiểm tra.
Khi đang bất đồng hoặc cãi nhau
Đây là lúc diễn lại khó nhất và có tác dụng nhất. Trước khi nói ý của mình, diễn lại ý người kia cho tới khi họ gật: “Mẹ lo con thức khuya ảnh hưởng sức khoẻ, chứ không phải mẹ cấm con học nhóm, đúng không ạ?”. Khi người kia thấy mình được hiểu, họ thường dịu lại và sẵn sàng nghe bạn hơn. Diễn lại không có nghĩa là đồng ý; nó chỉ có nghĩa là bạn đã hiểu.
Những lỗi làm diễn lại phản tác dụng
Diễn lại mọi câu. Nghe như con vẹt hoặc như đang kéo dài thời gian. Chỉ diễn lại ở chỗ quan trọng: cuối một yêu cầu, sau một ý dài, khi thấy có thể hiểu lầm.
Chèn ý mình vào. “Tức là anh thấy phương án của chị Lan dở quá” khi người kia chỉ nói “phương án đó còn thiếu chi phí”. Diễn lại phải trung thành với ý người nói, không nhân cơ hội đẩy ý mình.
Dùng giọng mỉa. Cùng câu “tức là bạn muốn…” mà giọng kéo dài, nhấn mỉa thì thành chế giễu. Giọng diễn lại nên bình thường, hơi chậm.
Diễn lại rồi không nghe câu trả lời. Khi người kia nói “không, ý mình là…”, đó là lúc quý nhất. Đừng vội giải thích vì sao mình hiểu như vậy; nghe tiếp và diễn lại lần nữa.
Diễn lại dài hơn câu gốc. Bản diễn lại nên ngắn hơn. Nếu dài hơn, có lẽ bạn đang thêm thắt.
Bài tập theo cặp trong mười lăm phút
Cần hai người: bạn học, đồng nghiệp hoặc người nhà. Mỗi vòng khoảng năm phút.
- Người A nói khoảng một phút về một việc mình đang quan tâm: một môn học khó, một kế hoạch cuối tuần, một chuyện ở chỗ làm.
- Người B diễn lại trong khoảng hai mươi giây, kết thúc bằng câu hỏi xin xác nhận.
- Người A chỉ nói một trong ba câu: “đúng”, “gần đúng, còn thiếu…”, hoặc “chưa đúng, ý mình là…”.
- Nếu chưa đúng, B diễn lại lần nữa. Không được giải thích, không được tranh luận.
- Đổi vai. Vòng thứ ba, A nói về một chuyện có cảm xúc, B thử diễn lại ở mức ý và cảm xúc.
Sau bài tập, mỗi người nói một điều họ nhận ra: thường là “mình tưởng đã hiểu nhưng hoá ra chưa”. Nhận ra điều đó là mục đích của bài tập, không cần ai đánh giá ai nghe giỏi hơn.
Tự kiểm sau một cuộc nói chuyện quan trọng
Sau buổi họp, buổi nhận việc hay một cuộc nói chuyện căng thẳng, tự hỏi:
- Mình có diễn lại ít nhất một lần ở chỗ quan trọng nhất không?
- Bản diễn lại của mình có ngắn hơn câu gốc không?
- Mình có kết thúc bằng câu hỏi xin xác nhận không?
- Khi người kia sửa, mình nghe tiếp hay vội giải thích?
- Có việc nào mình nhận mà chưa diễn lại, và giờ không chắc phải làm gì?
Câu cuối là câu đáng làm ngay: nếu có việc như vậy, nhắn lại cho người giao việc một dòng diễn lại để xác nhận, càng sớm càng tốt.
Câu hỏi thường gặp
Diễn lại có làm cuộc nói chuyện chậm đi không?
Có chậm một chút ở thời điểm đó, nhưng tiết kiệm nhiều thời gian về sau vì tránh làm sai và phải làm lại. Chỉ cần diễn lại ở những chỗ quan trọng, không phải mọi câu.
Diễn lại với cấp trên hoặc thầy cô có bị coi là không hiểu bài không?
Thường ngược lại. Một câu diễn lại ngắn cho thấy bạn đang nghe kỹ và muốn làm đúng. Người giao việc thường thích được xác nhận hơn là phát hiện sai sót sau.
Trẻ nhỏ có học diễn lại được không?
Được, ở dạng đơn giản. Bố mẹ có thể làm mẫu bằng cách diễn lại lời con: “À, con muốn chơi thêm mười phút vì đang xây dở”. Trẻ nghe nhiều sẽ dần bắt chước mà không cần dạy tên kỹ thuật.
Khi người kia đang rất giận, diễn lại có làm họ giận thêm không?
Nếu diễn lại bằng giọng bình thường, không mỉa, không thêm ý mình, thì thường giúp họ dịu lại. Tránh nói chắc về cảm xúc của họ; dùng “nghe như”, “có vẻ như”.
Ghi chép bằng lời của mình có phải là một kiểu diễn lại không?
Có. Ghi một dòng tóm ý bằng lời mình sau mỗi đoạn giảng là diễn lại trên giấy. Chỗ nào không viết lại được bằng lời mình là chỗ cần hỏi lại.