Bạn có thể tự luyện khi kỹ năng ít rủi ro, có mẫu rõ để so, và bạn tự thấy được lỗi. Nên tìm người hướng dẫn khi kỹ năng có nguy cơ chấn thương, khi đã chững lâu mà không biết vì sao, hoặc khi lỗi nằm ở chỗ bạn không tự nhìn được.
Nhiều người học đàn, vẽ, nấu ăn qua video và tiến bộ tốt. Nhiều người khác mò một năm vẫn mắc đúng một lỗi tư thế mà người có kinh nghiệm nhìn vào mười giây là thấy. Không có câu trả lời chung; bài này giúp bạn tự cân nhắc theo tình huống của mình.
Ba câu hỏi để quyết định
Câu trả lời ngắn nằm ở ba câu hỏi dưới đây. Càng nhiều câu rơi vào cột bên phải, việc có người hướng dẫn càng đáng cân nhắc.
| Câu hỏi | Tự luyện được nếu | Nên có người hướng dẫn nếu |
|---|---|---|
| Kỹ năng có rủi ro an toàn không? | Rủi ro thấp: vẽ, chữ đẹp, gõ phím, đàn | Có rủi ro: bơi, võ, leo núi, dùng dụng cụ sắc nóng ở mức chuyên sâu |
| Có mẫu rõ để tự so không? | Có mẫu chữ, mẫu tranh, bản ghi chuẩn để đối chiếu | Kết quả khó tự đánh giá, như âm sắc, tư thế toàn thân |
| Bạn có tự thấy lỗi của mình không? | Ghi hình, ghi âm rồi so là thấy | Đã so mà vẫn không biết sai ở đâu, hoặc chững lâu không rõ vì sao |
Cũng có thể kết hợp: tự luyện là chính, định kỳ nhờ người góp ý. Cách này hợp với nhiều người đi làm và với kỹ năng lâu dài.
Kỹ năng nào thường tự luyện được, kỹ năng nào khó?
Chữ đẹp và gõ phím là hai kỹ năng tự luyện thuận lợi nhất: mẫu rõ, kết quả nằm ngay trên giấy hay màn hình, rủi ro gần như không có. Vẽ và nấu ăn ở mức cơ bản cũng tự luyện được nhiều, vì bạn nhìn thấy sản phẩm và đối chiếu được với mẫu.
Nhạc cụ ở giai đoạn đầu tự luyện được, nhưng các vấn đề về tư thế tay, cách thả lỏng, chất âm lại khó tự nhận ra; một vài buổi có người nhìn giúp tránh những thói quen gây đau về sau. Hát cũng vậy, vì chính giọng mình là thứ khó nghe khách quan nhất.
Bơi, võ, thể dục dụng cụ và những môn vận động có va chạm hay độ cao thì khác: rủi ro an toàn thật, lỗi tư thế có thể gây chấn thương, và người mới cần người hướng dẫn có chuyên môn ngay từ đầu. Đây không phải chuyện tiến bộ nhanh hay chậm mà là chuyện an toàn.
Dấu hiệu nên tìm người hướng dẫn ngay
Có những tình huống không nên tự mò thêm:
- Bạn bắt đầu một kỹ năng thể chất có rủi ro, như bơi, võ, thể dục dụng cụ, leo núi trong nhà.
- Có cảm giác đau, tê, mỏi bất thường kéo dài sau buổi tập; ngoài người hướng dẫn, nên hỏi thêm bác sĩ.
- Đã tập đều vài tháng mà không thấy chuyển biến, và bản ghi của chính bạn không cho biết sai ở đâu.
- Bạn chuẩn bị cho một mốc cụ thể như buổi biểu diễn, một kỳ đánh giá năng khiếu, và cần người nhìn từ bên ngoài.
- Bạn đang dạy lại cho con hoặc em mình và không chắc mình làm đúng để làm mẫu.
Chọn người hướng dẫn thế nào?
Hỏi về cách dạy, không chỉ về thành tích
Người làm giỏi chưa chắc là người dạy giỏi. Hỏi họ thường bắt đầu với người mới thế nào, chia bài ra sao, sửa lỗi bằng cách nào. Người dạy tốt thường trả lời cụ thể và hỏi ngược lại bạn về mục tiêu.
Xem một buổi thử
Nếu được, học thử một buổi hoặc xem họ dạy người khác. Để ý họ có làm mẫu chậm, có để bạn làm nhiều hơn nghe giảng, có sửa từng điểm một hay dồn một lúc.
Với trẻ em
Người dạy trẻ cần kiên nhẫn, khen cụ thể, không so sánh trẻ với nhau và không dùng lời lẽ làm trẻ xấu hổ. Phụ huynh nên ngồi xem vài buổi đầu. Với kỹ năng thể chất, hỏi rõ về an toàn tại chỗ tập.
Chuẩn bị để một buổi góp ý đáng giá
Nhiều người đến buổi học tay trắng, rồi dành nửa buổi cho việc người dạy tìm hiểu đang ở đâu. Chuẩn bị trước giúp mỗi buổi đi xa hơn:
- Mang theo một bản ghi ngắn buổi tập gần đây, hoặc sẵn sàng làm lại đoạn đang luyện.
- Viết ra một đến ba câu hỏi cụ thể: “đoạn chuyển này vì sao luôn bị hụt?”, “tay trái cầm thế này có ổn không?”.
- Nói rõ đích gần của mình: chơi được bài nào, vẽ được gì, bơi được bao xa.
- Trong buổi, ghi lại từng góp ý thành việc làm cụ thể cho tuần sau.
- Sau buổi, chọn một hai góp ý quan trọng nhất để luyện trước, không cố sửa mọi thứ cùng lúc.
Tự luyện giữa các buổi có người hướng dẫn
Người hướng dẫn chỉ ở bên bạn một phần nhỏ thời gian; phần lớn tiến bộ diễn ra trong những buổi tự luyện ở nhà. Vì vậy cách tự luyện vẫn quyết định nhiều nhất. Một buổi góp ý tốt cho bạn bài luyện đúng; còn lặp đi lặp lại bài đó là việc của bạn.
Hãy hỏi người hướng dẫn cách tự kiểm ở nhà: nên nghe gì khi ghi âm, nên nhìn gì khi ghi hình, dấu hiệu nào cho thấy đang đúng. Khi có những dấu hiệu đó, buổi tự luyện của bạn không còn mò mẫm.
Nếu sau mỗi buổi học bạn không biết tuần tới phải luyện gì cụ thể, hãy hỏi thẳng. Một buổi học kết thúc bằng một danh sách việc rõ ràng có giá trị hơn một buổi nghe giảng nhiều.
Nhịp hợp lý với nhiều người tự luyện là một buổi góp ý sau mỗi vài tuần, đủ để có thời gian thực hiện góp ý trước rồi mới nhận góp ý mới. Gặp người hướng dẫn quá dày mà không kịp luyện thì góp ý chồng lên nhau; quá thưa thì lỗi kịp thành thói quen. Nên bàn với người dạy để chọn nhịp hợp với thời gian của bạn.
Tình huống: một buổi góp ý gỡ được nút thắt nhiều tháng
Một người đi làm tự học vẽ chân dung qua video được hơn nửa năm, nhận ra mặt người mình vẽ luôn có gì đó “không giống” nhưng không chỉ ra được. Thử nhiều video khác nhau vẫn vậy.
Người đó đặt một buổi góp ý với một người dạy vẽ lâu năm, mang theo năm bức gần nhất. Chỉ sau vài phút, người dạy chỉ ra rằng mắt luôn được đặt quá cao trên khuôn mặt, và cả năm bức đều mắc như nhau. Bài luyện cho tháng sau rất đơn giản: trước khi vẽ chi tiết, đo vị trí mắt bằng bút chì. Người học tiếp tục tự luyện, nhưng giờ đã biết mình đang sửa cái gì.
Những lỗi hay gặp khi học với người hướng dẫn
Giao hết cho người dạy. Chỉ tập trong giờ học, ở nhà không luyện. Tiến bộ sẽ rất chậm dù người dạy giỏi.
Nghe góp ý nhưng không ghi lại. Về nhà quên mất nửa. Ghi thành việc làm cụ thể ngay trong buổi.
Ngại nói mình chưa hiểu. Người dạy không đọc được suy nghĩ của bạn. Nói rõ chỗ chưa hiểu giúp họ điều chỉnh cách giải thích.
Đổi người dạy liên tục. Mỗi người một cách, đổi quá nhanh dễ rối. Nếu không hợp, hãy nói rõ điều chưa ổn trước khi quyết định đổi.
Câu hỏi thường gặp
Tự học kỹ năng qua video có đủ không?
Với kỹ năng ít rủi ro và có mẫu rõ để so như vẽ, chữ đẹp, gõ phím, nhiều người tự học tốt. Với kỹ năng có rủi ro hoặc khó tự thấy lỗi, nên có người hướng dẫn ít nhất ở giai đoạn đầu.
Học vài buổi góp ý có được không, hay phải học cả khoá?
Được. Nhiều người tự luyện là chính và chỉ đặt vài buổi góp ý khi cần gỡ một chỗ cụ thể. Cách này hiệu quả nếu bạn chuẩn bị câu hỏi rõ trước mỗi buổi.
Người thân biết làm có thay được người hướng dẫn không?
Có thể với kỹ năng đơn giản và ít rủi ro, nếu người thân làm mẫu đúng và kiên nhẫn. Với bơi và kỹ năng thể chất có rủi ro, nên có người được đào tạo về dạy và an toàn.
Làm sao biết người hướng dẫn có hợp với mình không?
Sau vài buổi, bạn nên biết rõ mình đang luyện gì và vì sao. Nếu buổi nào cũng mơ hồ hoặc bạn thấy căng thẳng, xấu hổ, hãy nói thẳng với họ trước khi quyết định đổi.
Trẻ học kỹ năng mới có nhất thiết phải có thầy không?
Không nhất thiết với mọi kỹ năng. Phụ huynh có thể đồng hành ở kỹ năng đơn giản. Với bơi, võ và các môn có rủi ro, trẻ cần người hướng dẫn có chuyên môn và nơi tập an toàn.
Có nên ghi hình buổi học với người hướng dẫn không?
Nên, nếu người hướng dẫn đồng ý. Xem lại giúp bạn nhớ góp ý chính xác hơn và tự đối chiếu khi luyện ở nhà.