Viết tự do là đặt đồng hồ mười phút rồi viết liên tục, không dừng, không sửa, không đọc lại về một đề tài. Mục đích không phải ra bài hay mà đưa ý ra khỏi đầu lên giấy, để sau đó lọc lấy phần dùng được cho bài viết thật.
Nhiều người ngồi trước trang trắng rất lâu không phải vì không có ý, mà vì muốn câu đầu tiên phải hay ngay. Cái đầu vừa nghĩ ý vừa chấm điểm câu chữ nên tắc cả hai. Viết tự do tách hai việc đó ra: mười phút chỉ để ra ý, việc chọn và gọt để sau. Kỹ thuật này dùng được khi bí ý viết văn, khi phải viết báo cáo mà chưa rõ mình muốn nói gì, hay khi muốn kiểm xem mình hiểu một bài học tới đâu.
Vì sao viết liên tục lại gỡ được rối?
Ý tưởng trong đầu thường chồng lên nhau, nửa vời, chưa có thứ tự. Khi chưa viết ra, người ta tưởng mình hiểu rõ, hoặc ngược lại tưởng mình không có gì để nói. Viết liên tục buộc từng ý phải thành câu, nối vào câu trước. Trong lúc đó, ý mới thường bật ra từ chính câu vừa viết.
Luật không được dừng là phần quan trọng. Khi được phép dừng, người viết sẽ dừng ở mỗi câu để cân nhắc, và quay về tình trạng tắc. Khi không được dừng, bạn phải viết cả những câu vụng, câu lạc đề, câu không biết viết gì nữa. Trong mười phút ấy, thường có vài câu bất ngờ đúng ý mà nếu ngồi nghĩ thì không tìm ra.
Kỹ thuật này không thay cho việc học kiến thức. Nếu bạn chưa đọc tài liệu, viết tự do chỉ làm lộ ra rằng bạn chưa có gì để viết, và đó cũng là thông tin có ích.
Cách làm một lượt viết tự do
Chuẩn bị giấy và bút, hoặc một tệp trắng trên máy với chức năng kiểm tra chính tả đã tắt để những đường gạch đỏ không kéo bạn đi sửa.
- Viết đề tài hoặc một câu hỏi mồi ở đầu trang, ví dụ Mình thật sự nghĩ gì về nhân vật này?
- Đặt đồng hồ mười phút. Người mới có thể bắt đầu với năm phút.
- Viết liên tục. Không gạch xoá, không sửa chính tả, không đọc lại.
- Khi bí, viết đúng điều đang nghĩ: mình đang bí, có lẽ vì… hoặc chép lại câu hỏi mồi. Tay không dừng là được.
- Hết giờ thì dừng, kể cả đang giữa câu.
- Nghỉ vài phút trước khi đọc lại.
Viết tay hay gõ máy đều được. Viết tay chậm hơn nên ít ý hơn, nhưng nhiều người thấy dễ không quay lại sửa. Gõ máy nhanh hơn nhưng dễ bị cám dỗ xoá đi viết lại. Chọn cách nào bạn giữ được luật không dừng.
Câu hỏi mồi cho từng tình huống
Câu hỏi mồi tốt hướng dòng viết vào đúng chỗ cần mà vẫn đủ rộng để viết mười phút. Một vài gợi ý theo tình huống hay gặp:
| Tình huống | Câu hỏi mồi gợi ý | Dùng kết quả vào việc gì |
|---|---|---|
| Bí ý viết bài văn nghị luận | Nếu phải cãi với một người nghĩ ngược lại, mình sẽ nói gì? | Lấy ra luận điểm và lý lẽ |
| Viết cảm nhận về tác phẩm | Chỗ nào trong bài làm mình dừng lại lâu nhất, vì sao? | Tìm chi tiết để phân tích |
| Sau một buổi học khó | Hôm nay mình học gì, phần nào còn mù mờ? | Biết chỗ cần hỏi thầy cô hoặc đọc lại |
| Chuẩn bị viết báo cáo ở chỗ làm | Nếu sếp chỉ đọc ba câu, ba câu đó là gì? | Tìm kết luận chính |
| Phân vân một quyết định học tập | Mình sợ điều gì nếu chọn phương án này? | Thấy rõ lý do thật của sự phân vân |
| Viết đơn, viết thư giới thiệu bản thân | Kể một lần mình làm điều mình tự hào | Tìm ví dụ cụ thể thay cho tính từ |
Sau mười phút: lọc ý thế nào?
Đọc lại và gạch chân câu đáng giữ
Đọc bản viết tự do với bút màu. Gạch chân câu nào làm bạn thấy đúng, thấy mới, hoặc thấy muốn nói thêm. Thường chỉ một phần nhỏ của trang được gạch, và như vậy là bình thường.
Chọn một câu làm trung tâm
Trong các câu được gạch, chọn câu nói rõ nhất điều bạn muốn nói. Đó có thể là luận điểm của bài văn, kết luận của báo cáo, hay câu chính của đoạn giới thiệu bản thân.
Viết tự do vòng hai nếu cần
Chép câu trung tâm lên đầu một trang mới và viết tự do thêm năm phút quanh câu đó. Vòng hai thường cho ra lý lẽ và ví dụ cụ thể hơn vòng đầu, vì bạn đã biết mình đang đi về đâu.
Chuyển sang dàn ý
Lúc này mới sắp xếp các ý thành dàn ý và viết bài thật. Bản viết tự do không nộp, không cho ai chấm; nó là giấy nháp của suy nghĩ.
Một ví dụ: từ trang nháp lộn xộn tới luận điểm
Một học sinh lớp mười nhận đề nghị luận về việc học sinh có nên dùng điện thoại trong giờ ra chơi. Ngồi hai mươi phút vẫn chỉ có câu mở bài chung chung. Em chuyển sang viết tự do mười phút với câu hỏi mồi Giờ ra chơi hôm qua mình đã làm gì?
Trang viết lộn xộn: kể chuyện cả nhóm cúi vào màn hình, chuyện một bạn rủ đá cầu không ai đi, chuyện chính em thấy mỏi mắt khi vào tiết sau, rồi một câu bất chợt: hình như điện thoại không làm mất giờ chơi, nó làm mất người chơi cùng. Đọc lại, em gạch chân đúng câu đó. Nó thành luận điểm của bài, và các chi tiết vừa kể thành dẫn chứng có thật, cụ thể hơn những dẫn chứng chung chung em định chép.
Điều đáng chú ý là câu hay nhất xuất hiện ở phút thứ tám, sau nhiều câu không dùng được. Nếu dừng ở phút thứ ba vì thấy mình viết dở, em đã không tới được câu đó.
Lỗi hay gặp khi mới thử viết tự do
Dừng lại sửa chữ. Đây là lỗi phổ biến nhất. Nếu thấy tay dừng, tự nhắc: sai chính tả không sao, câu vụng không sao, không ai đọc bản này.
Viết quá lâu. Viết tự do ba mươi phút thường mệt và lan man. Mười phút là đủ cho một vòng; cần thêm thì làm vòng hai với câu hỏi mồi hẹp hơn.
Bỏ qua bước lọc. Viết xong rồi để đó thì chỉ được cảm giác nhẹ đầu. Phải đọc lại, gạch chân và chọn câu trung tâm thì kỹ thuật mới phục vụ bài viết.
Đem bản nháp ra đánh giá. Bản viết tự do không đo được khả năng viết của ai. Phụ huynh hay thầy cô không nên đọc để nhận xét câu chữ; nếu các em muốn chia sẻ, chỉ hỏi các em thấy ý nào hay nhất.
Đưa viết tự do vào việc học hằng ngày
Không cần làm mỗi ngày. Dùng nó đúng lúc: trước bài viết lớn, khi bị kẹt, hay sau buổi học có nhiều điều mới. Một số học sinh giữ một cuốn sổ riêng cho viết tự do, ghi ngày và câu hỏi mồi ở đầu mỗi trang. Nhìn lại sổ sau một học kỳ, các em thấy được mình đã nghĩ về những gì và cách nghĩ thay đổi ra sao.
Với người đi làm, viết tự do năm phút trước một cuộc họp quan trọng giúp sắp lại điều mình muốn nói. Viết xong, gạch chân ba câu, mang ba câu đó vào phòng họp.
Cách tự kiểm tiến bộ: sau vài tuần, để ý thời gian từ lúc ngồi xuống tới lúc viết được câu đầu tiên của bài thật. Nếu khoảng thời gian đó ngắn đi, kỹ thuật đang có tác dụng với bạn. Nếu không, thử đổi câu hỏi mồi cụ thể hơn.
Câu hỏi thường gặp
Viết tự do có giống viết nhật ký không?
Gần giống nhưng khác mục đích. Nhật ký ghi lại điều đã xảy ra và cảm xúc. Viết tự do có câu hỏi mồi, có giờ giới hạn, và sau đó được lọc để lấy ý cho một việc cụ thể như bài văn hay báo cáo.
Nếu mười phút mà chỉ viết toàn câu vô nghĩa thì sao?
Không sao, vẫn có tác dụng làm nóng tay và đầu. Thử lại với câu hỏi mồi hẹp hơn và cụ thể hơn. Nếu vẫn trống, có thể bạn cần đọc thêm tài liệu trước khi viết.
Có nên viết tự do trong giờ kiểm tra không?
Trong giờ kiểm tra thời gian ngắn, nên rút gọn còn một hai phút ghi nhanh ý ra giấy nháp, không viết thành câu dài. Bản đầy đủ mười phút hợp hơn khi ôn tập hoặc làm bài ở nhà.
Học sinh tiểu học có dùng được kỹ thuật này không?
Được, với thời gian ngắn hơn, ba đến năm phút, và câu hỏi mồi gần gũi như kể về một ngày vui. Người lớn không sửa chính tả trong bản này, để các em quen việc viết ra mà không sợ sai.
Gõ máy hay viết tay thì tốt hơn?
Tuỳ người. Gõ máy nhanh, ra nhiều ý hơn nhưng dễ bị kéo đi xoá sửa. Viết tay chậm hơn nhưng dễ giữ luật không dừng. Thử cả hai vài lần rồi chọn cách bạn viết liền mạch được.
