Anh chị dạy em học ở nhà: buổi ngắn, rõ việc, không thành cãi nhau

Anh chị kèm em học ở nhà có ích cho cả hai nếu buổi học ngắn, việc rõ và bố mẹ là người quyết định cuối cùng, không phải anh chị. Thiếu ba điều đó, buổi kèm dễ thành cảnh anh chị quát, em khóc, bố mẹ phải vào phân xử.

Nhiều gia đình nhờ con lớn kèm con nhỏ vì bố mẹ đi làm về muộn hoặc không quen chương trình mới. Với con lớn, giảng lại bài lớp dưới là dịp ôn kiến thức nền và tập giải thích. Với em nhỏ, có người gần tuổi chỉ bài đôi khi dễ hỏi hơn hỏi bố mẹ. Bài này dành cho cả anh chị lẫn phụ huynh: cách sắp xếp để buổi kèm giữ được không khí anh em, và cách xử lý những tình huống hay làm hỏng việc.

Trước khi bắt đầu, cả nhà cần thoả thuận những gì?

Phần lớn xung đột giữa anh chị và em khi học đến từ việc không ai nói rõ ai được làm gì. Một buổi nói chuyện mười phút giữa bố mẹ và con lớn trước tuần đầu giúp tránh được nhiều chuyện.

• Anh chị là người giúp, không phải người phạt. Anh chị không được mắng, doạ mách, hay cấm em xem tivi. Gặp chuyện thì báo bố mẹ.
• Phạm vi việc kèm: chỉ bài tập về nhà của một, hai môn cụ thể, không phải lo hết việc học của em.
• Thời lượng: khoảng hai mươi đến ba mươi phút một buổi với em tiểu học, có thể dài hơn chút với em cấp 2.
• Việc của anh chị vẫn ưu tiên: tuần có kiểm tra, anh chị được nghỉ kèm mà không bị trách.
• Ghi nhận công sức: bố mẹ cảm ơn con lớn cụ thể, không chỉ coi việc kèm là nghĩa vụ đương nhiên.

Nếu con lớn không muốn kèm, đừng ép. Một buổi kèm miễn cưỡng thường tệ hơn để em tự làm rồi bố mẹ xem lại sau.

Môn nào, bài nào hợp để anh chị kèm?

Hợp nhất là những bài cần luyện đều mà bố mẹ khó ngồi cùng mỗi tối: đọc to một đoạn văn, tập chép chính tả, ôn bảng cửu chương, làm bài toán có lời văn ở tiểu học, ôn từ vựng tiếng Anh. Những việc này cần một người nghe kiên nhẫn hơn là một người giảng giỏi, nên con lớn làm được tốt.

Kém hợp hơn là những phần chương trình mới mà anh chị chưa từng học theo cách đó, hoặc những bài em đang thật sự hổng nền từ lâu. Hổng nền cần người lớn hoặc thầy cô nhìn lại từ gốc; giao cho anh chị dễ thành buổi giảng đi giảng lại mà em vẫn không theo được, cả hai cùng nản.

Một tình huống hay gặp: em lớp hai đọc còn chậm, chị lớp tám mỗi tối nghe em đọc một trang truyện tranh, chỗ nào vấp thì đọc mẫu một lần rồi để em đọc lại. Việc rất đơn giản, không cần giảng gì, nhưng đều đặn vài tuần thì em đọc trôi hơn hẳn, còn chị cũng có mười lăm phút nghỉ giữa giờ học của mình.

Một buổi kèm hai mươi phút diễn ra thế nào?

Khung dưới đây giúp anh chị không biến buổi kèm thành giờ giảng dài. Thời lượng chỉ là gợi ý, điều chỉnh theo tuổi của em.

Phần “em tự làm” đặt trước phần chỉ bài là có chủ ý. Nếu anh chị ngồi giảng ngay từ đầu, em sẽ chờ được giảng thay vì tự thử. Phần “em giảng lại” ở cuối biến em thành người dạy lại, giúp em nhớ cách làm và giúp anh chị biết em hiểu tới đâu.

Nên nói gì và tránh nói gì khi kèm em?

Lời nói của anh chị em trong nhà thường thẳng hơn lời của thầy cô, vì quá thân. Vài câu dưới đây tạo khác biệt lớn.

Ba câu nên nói

“Em đọc lại đề cho anh nghe xem.” Đọc to giúp em tự phát hiện chỗ đọc sót, không cần ai chỉ.

“Em đang nghĩ thế nào, nói anh nghe.” Câu này cho anh chị biết em kẹt ở đâu, thay vì đoán.

“Chỗ này em làm được rồi đấy.” Ghi nhận một việc cụ thể, không cần khen chung chung.

Ba câu nên tránh

“Dễ thế mà không biết.” Với em, bài đó không dễ. Câu này dạy em rằng hỏi là xấu hổ.

“Hồi anh học lớp này anh làm được rồi.” So sánh anh em làm em tự ti và làm anh chị thành đối thủ.

“Thôi để anh làm cho nhanh.” Nhanh hôm nay, mai em lại hỏi y như vậy.

Em không chịu học, cáu, khóc: anh chị xử lý ra sao?

Những lúc này dễ làm hỏng không khí anh em nhất. Nguyên tắc chung: không ai được thắng, chỉ cần dừng đúng lúc.

Em ngồi chơi, không chịu mở vở

Đừng doạ. Hỏi em muốn làm bài nào trước, cho em chọn. Nếu vẫn không chịu sau vài phút, dừng buổi và báo bố mẹ. Việc thúc em học là việc của bố mẹ, không phải của anh chị.

Em làm sai nhiều và bắt đầu khóc

Dừng bài đang làm. Chuyển sang một bài em làm được để em lấy lại bình tĩnh. Nếu vẫn khóc, nghỉ năm phút uống nước. Bài sai hôm nay có thể để bố mẹ xem lại cùng em.

Anh chị thấy mình sắp nổi nóng

Đứng dậy, nói “anh đi lấy nước một chút”. Vài phút ra khỏi phòng tốt hơn một câu nói nặng không rút lại được. Đây là kỹ năng mà cả người lớn đi dạy cũng phải luyện.

Bố mẹ theo dõi buổi kèm thế nào cho đúng mức?

Bố mẹ không cần ngồi canh, nhưng nên nghe cả hai con kể lại sau buổi. Hỏi con lớn “hôm nay em kẹt chỗ nào”, hỏi con nhỏ “anh chị giải thích có dễ hiểu không”. Nghe hai phía giúp phát hiện sớm nếu buổi kèm đang có vấn đề.

Bố mẹ cũng nên tự xem bài của con nhỏ định kỳ, khoảng một, hai lần mỗi tuần. Con lớn có thể chỉ cách làm khác với cách thầy cô dạy, nhất là chương trình đã thay đổi so với lúc con lớn học. Gặp trường hợp này, đừng trách con lớn; chỉ cần thống nhất theo cách của thầy cô ở lớp em.

Tuyệt đối không dùng kết quả học của em để đánh giá con lớn, kiểu “em điểm thấp là tại con kèm không kỹ”. Anh chị là người giúp, trách nhiệm việc học của em vẫn thuộc về em và bố mẹ.

Anh chị học được gì từ việc kèm em?

Giảng lại kiến thức lớp dưới tưởng là phí thời gian, thực ra có lợi riêng cho người kèm.

• Ôn lại kiến thức nền mà lớp trên đang dựa vào: phân số, tỉ lệ, cách viết đoạn văn, ngữ pháp cơ bản.
• Tập giải thích cho người kém mình nhiều tuổi, phải chọn từ đơn giản và ví dụ gần gũi.
• Tập kiên nhẫn và kiềm chế, thứ ích lợi cả khi làm việc nhóm sau này.
• Hiểu hơn công việc của bố mẹ và thầy cô, thường làm quan hệ trong nhà dịu đi.

Cách tự kiểm đơn giản cho anh chị sau mỗi tuần: em có tự làm được nhiều bài hơn trước không, em còn ngại hỏi không, và mình có lần nào to tiếng không. Không cần chấm điểm buổi kèm hay chấm điểm em.

Câu hỏi thường gặp