Con hỏi “tại sao” liên tục: đáp thế nào để con giữ được thói quen hỏi

Khi con hỏi “tại sao” liên tục, cha mẹ không cần biết hết câu trả lời. Điều giữ được thói quen hỏi của con là thái độ: coi câu hỏi là đáng nghe, trả lời ngắn và đúng mức tuổi, nói thật khi không biết, và thỉnh thoảng hỏi ngược để con tự đoán trước.

Phần lớn trẻ trải qua một giai đoạn hỏi không ngớt, thường rõ nhất ở tuổi mẫu giáo. Vì sao trời xanh, vì sao cá không chết đuối, vì sao bố phải đi làm, rồi tại sao của tại sao, cho tới khi người lớn hết kiên nhẫn. Cách cha mẹ đáp trong giai đoạn này để lại dấu khá lâu: trẻ hoặc học được rằng hỏi là việc tốt, hoặc học được rằng hỏi làm người lớn phiền. Bài này gom những cách đáp làm được ngay trong đời sống bận rộn.

Vì sao trẻ hỏi “tại sao” nhiều đến vậy?

Trẻ đang dựng một bức tranh về thế giới, và câu “tại sao” là công cụ chính. Mỗi câu trả lời là một mảnh ghép, và mỗi mảnh ghép lại mở ra chỗ trống mới. Chuỗi tại sao nối tiếp không phải là trẻ cố tình làm phiền, mà là trẻ đang đi tiếp theo con đường người lớn vừa mở.

Có những lúc câu “tại sao” không hẳn để hỏi thông tin. Trẻ có thể hỏi để kéo dài lúc được nói chuyện với cha mẹ, để trì hoãn giờ đi ngủ, hay để bày tỏ là không muốn làm điều được bảo. “Tại sao con phải đánh răng?” lúc chín giờ tối nhiều khi có nghĩa là “con chưa muốn ngủ”. Nhận ra loại câu hỏi giúp cha mẹ đáp đúng: câu hỏi tìm hiểu thì trả lời, câu hỏi phản đối thì đáp cảm xúc trước.

Lớn hơn một chút, ở tuổi tiểu học và trung học cơ sở, câu “tại sao” đổi màu. Các em hỏi tại sao phải học môn này, tại sao nhà mình làm khác nhà bạn, tại sao quy định lại như vậy. Nhiều cha mẹ nghe những câu ấy như sự cãi lời. Thật ra đây là cùng một thói quen hỏi, chỉ là đã chuyển từ thế giới tự nhiên sang thế giới của lý lẽ và quy tắc. Trả lời bằng lý do thật, kể cả khi lý do là “vì bố mẹ lo cho an toàn của con”, giúp các em học cách đòi hỏi lý lẽ một cách đàng hoàng thay vì chống đối ngầm.

Đáp thế nào trong từng tình huống?

Không có một công thức cho mọi câu hỏi, nhưng có vài cách đáp hợp với những tình huống quen thuộc:

Điều quan trọng nhất ở dòng thứ ba là giữ lời hẹn. Hẹn rồi quên vài lần, trẻ sẽ hiểu rằng “để sau” có nghĩa là “không bao giờ”.

Hỏi ngược lại để con tự nghĩ

Mời con đoán trước

Khi con hỏi “Tại sao lá cây rụng?”, thay vì trả lời ngay, hỏi lại: “Con nghĩ tại sao?”. Trẻ thường có những giả thuyết rất thú vị, như “vì cây mệt” hay “vì gió thổi”. Không cần chê giả thuyết sai; hỏi tiếp “Con thử nhìn xem cây nào rụng lá nhiều, cây nào ít” để con tự tìm thêm manh mối.

Đừng hỏi ngược mọi lúc

Hỏi ngược quá nhiều thì trẻ thấy như bị đố, nhất là khi trẻ đang mệt hay chỉ muốn một câu trả lời nhanh. Dùng nó khi có thời gian và khi câu hỏi là thứ con có thể tự quan sát hay suy ra được.

Biến câu hỏi thành một lần thử

Một số câu hỏi trả lời bằng thử nghiệm nhỏ thì nhớ lâu hơn. “Tại sao đá nổi?” có thể trả lời bằng một cốc nước và vài viên đá trong bếp. “Tại sao bóng mình dài ra buổi chiều?” trả lời bằng việc ra sân lúc sáng và lúc chiều để nhìn. Trẻ vừa có câu trả lời vừa học được rằng câu hỏi có thể tự kiểm.

Một buổi chiều ở công viên

Một người mẹ đưa con trai sáu tuổi đi dạo. Con dừng lại trước một đàn kiến bò thành hàng trên lối đi và hỏi: “Tại sao kiến đi thành hàng?”. Mẹ không biết chắc, nên nói thật: “Mẹ không biết. Con đoán xem”. Con đoán: “Vì con đầu đàn bảo thế”. Mẹ hỏi tiếp: “Thử xem nếu mình đặt một chiếc lá chắn ngang thì chúng làm gì”. Hai mẹ con đặt chiếc lá, nhìn đàn kiến lúng túng một lúc rồi tìm đường vòng qua.

Tối đó, hai mẹ con mở sách về côn trùng và đọc được rằng kiến để lại mùi trên đường đi để những con sau đi theo. Con hét lên: “Vậy là chiếc lá che mất mùi!”. Câu trả lời không đến từ mẹ, mà từ một chuỗi đoán, thử và tìm. Đó là thứ con mang theo lâu hơn bất cứ lời giải thích nào.

Những câu nên tránh

Có vài câu đáp quen miệng mà nếu lặp lại thường xuyên sẽ khiến trẻ ngại hỏi:

• “Hỏi gì mà hỏi lắm thế.” Câu này dạy trẻ rằng hỏi là làm phiền.
• “Lớn lên rồi biết.” Trẻ nghe thành câu hỏi của con không đáng trả lời bây giờ.
• “Vì thế đấy.” hay “Vì mẹ bảo thế.” Đôi khi cần, nhất là khi có chuyện an toàn, nhưng nếu thành thói quen thì trẻ học được rằng lý do không quan trọng.
• Bịa ra một câu trả lời cho xong. Khi trẻ phát hiện, trẻ mất niềm tin vào câu trả lời của cha mẹ.
• So sánh: “Em con có hỏi nhiều thế đâu.” Trẻ nào cũng có lúc hỏi nhiều, lúc hỏi ít, và không cần ai được đặt làm thước đo.

Khi câu hỏi chạm tới chuyện khó

Trẻ sẽ hỏi về cái chết, về bệnh tật, về chuyện em bé từ đâu ra, về những gì con nghe được trên tivi. Không cần trả lời đầy đủ như với người lớn, nhưng cần trả lời thật. Hỏi lại trước để biết con đang nghĩ gì và đã nghe gì, rồi trả lời đúng phần con cần biết, bằng từ ngữ đơn giản. Nếu cha mẹ cần thời gian để nghĩ cách nói, có thể hẹn lại, miễn là giữ lời. Với những câu hỏi liên quan tới an toàn của chính con, như ai được chạm vào người con, hãy trả lời rõ ràng và để con biết rằng con luôn có thể hỏi cha mẹ bất cứ điều gì.

Nhìn lại sau vài tháng

Không cần đếm số câu hỏi của con hay so với trẻ khác. Hãy để ý vài dấu hiệu nhẹ nhàng: con có còn tìm tới cha mẹ để hỏi không, con có bắt đầu tự đoán trước khi hỏi không, con có kể lại cho người khác điều mình vừa tìm ra không. Nếu thấy con ít hỏi hẳn đi, nhìn lại cách mình đáp gần đây, có thể vài lần bận rộn đã khiến con nghĩ rằng hỏi là làm phiền. Một buổi tối dành riêng cho câu hỏi của con, không điện thoại, không vội, thường đủ để mở lại cánh cửa.

Câu hỏi thường gặp