Khi giải thích một khái niệm cho người mới, hãy đưa ví dụ quen thuộc trước, nói quy luật bằng lời thường sau, và để tên gọi chính thức xuống cuối. Người mới cần có chỗ bám trước khi nghe thuật ngữ; đưa thuật ngữ trước thì họ phải nhớ một từ rỗng nghĩa.
Người đã hiểu một điều rất khó hình dung cảm giác chưa hiểu điều đó. Hiện tượng này thường được gọi là lời nguyền tri thức (curse of knowledge): ta bỏ qua những bước mà với mình đã hiển nhiên. Thuật giải thích theo thứ tự ví dụ, quy luật, tên gọi là cách đơn giản nhất để tự kéo mình về chỗ người mới đang đứng.
Vì sao giải thích bằng định nghĩa trước thường thất bại?
Định nghĩa trong sách là bản nén. Người viết định nghĩa đã gói nhiều ví dụ, nhiều ngoại lệ vào một câu ngắn. Người đã hiểu đọc câu đó thấy đầy đủ, vì họ tự giải nén được. Người mới đọc câu đó thì chỉ thấy một chuỗi từ, nhiều từ trong đó lại là thuật ngữ khác chưa biết.
Thử lấy khái niệm “lãi kép”. Nói “lãi kép là lãi được tính trên cả vốn gốc và phần lãi đã cộng dồn của các kỳ trước” thì đúng, nhưng người chưa từng gửi tiết kiệm nghe xong rất khó hình dung. Nói “bạn gửi một trăm nghìn, cuối tháng được thêm một nghìn tiền lãi; tháng sau ngân hàng tính lãi trên một trăm lẻ một nghìn chứ không phải một trăm nghìn nữa” thì người nghe thấy ngay điều đang xảy ra. Lúc đó mới nói “cách tính này gọi là lãi kép”.
Thứ tự này không làm bài giảng kém chính xác. Định nghĩa vẫn được nói, chỉ là được nói vào lúc người nghe đã có thứ để gắn nó vào.
Ba tầng của một lời giải thích: làm thế nào cho từng tầng?
Ba tầng không cần dài. Một khái niệm vừa phải có thể giải thích trọn trong hai, ba phút nếu mỗi tầng làm đúng việc của nó.
Tầng một: ví dụ người nghe đã gặp
Chọn một tình huống người nghe chắc chắn đã trải qua: đi chợ, chờ xe buýt, nấu cơm, đá bóng, xếp hàng. Ví dụ càng gần đời sống của họ càng tốt. Giải thích cho học sinh lớp bảy và cho người đi làm cùng một khái niệm có thể cần hai ví dụ khác nhau.
Tầng hai: quy luật nói bằng lời thường
Từ ví dụ, rút ra điều lặp lại: “cứ mỗi lần như thế thì…”. Câu quy luật dùng từ bình thường, không dùng thuật ngữ. Thêm một ví dụ thứ hai khác hẳn bề ngoài nhưng cùng quy luật, để người nghe thấy quy luật không chỉ đúng với một tình huống.
Tầng ba: tên gọi và định nghĩa chính thức
Lúc này mới nói “người ta gọi hiện tượng này là…” và đọc định nghĩa chuẩn. Chỉ cho người nghe từng phần của định nghĩa ứng với phần nào trong ví dụ. Bước đối chiếu này là cầu nối từ lời thường sang ngôn ngữ của môn học.
Một vài khái niệm được giải thích theo ba tầng ra sao?
Bảng sau là ví dụ cho vài khái niệm thường gặp ở trường và ở chỗ làm, để bạn thấy cách ba tầng nối với nhau.
| Khái niệm | Tầng một: ví dụ quen | Tầng hai: quy luật lời thường | Tầng ba: tên gọi |
|---|---|---|---|
| Quán tính | Xe buýt phanh gấp, người đứng bị chúi về phía trước | Vật đang chạy thì muốn chạy tiếp, đang đứng thì muốn đứng yên | Quán tính, định luật một của Newton |
| Phân số tương đương | Cắt bánh làm hai lấy một miếng, hoặc cắt làm bốn lấy hai miếng, phần ăn như nhau | Nhân cả tử và mẫu với cùng một số thì phần lấy không đổi | Phân số tương đương |
| Cung và cầu | Mùa mưa bão rau ít, giá rau ngoài chợ tăng | Hàng ít mà người cần vẫn nhiều thì giá có xu hướng lên | Quan hệ cung cầu |
| Bay hơi | Quần áo phơi ngoài nắng có gió khô nhanh hơn phơi trong nhà | Nước trên bề mặt dần thành hơi, nhanh hơn khi nóng và thoáng | Sự bay hơi |
| Sao lưu dữ liệu | Chụp lại giấy tờ quan trọng rồi cất bản chụp ở chỗ khác | Giữ một bản thứ hai ở nơi khác để mất bản này còn bản kia | Sao lưu (backup) |
Chú ý cột thứ hai: không có thuật ngữ nào. Nếu bạn viết cột này mà phải dùng từ chuyên môn, có thể chính bạn đang dựa vào thuật ngữ để che chỗ chưa hiểu tường tận.
Làm sao biết người nghe đã hiểu thật?
Cái gật đầu không phải bằng chứng. Người mới hay gật để không làm phiền người giảng. Bốn cách kiểm sau nhẹ nhàng và không biến cuộc trò chuyện thành bài kiểm tra.
Nhờ họ đưa một ví dụ của chính họ. Đây là phép thử tốt nhất. Người hiểu thật có thể tìm một tình huống mới, dù vụng về. Người chỉ nghe thuộc sẽ lặp lại ví dụ của bạn.
Đưa một tình huống trông giống mà không phải. Ví dụ, hỏi “gửi tiền rồi mỗi tháng rút lãi ra tiêu thì có phải lãi kép không”. Người hiểu sẽ nhận ra chỗ khác.
Hỏi ngược từ tên gọi về ví dụ. Nói tên khái niệm rồi để họ kể lại tình huống. Nếu họ chỉ đọc lại định nghĩa, tầng một và hai chưa đọng lại.
Quan sát chỗ họ ngập ngừng. Ngập ngừng thường rơi đúng vào phần bạn giải thích vội. Quay lại đúng chỗ đó, không giảng lại từ đầu.
Khi khái niệm quá trừu tượng, không tìm ra ví dụ đời thường thì sao?
Một số khái niệm như số âm, xác suất có điều kiện, hay quyền và nghĩa vụ trong một văn bản luật không có ví dụ chợ búa dễ dàng. Vẫn có vài lối đi.
- Dùng ví dụ trung gian đã học: giải thích số âm qua nhiệt độ dưới không độ hoặc qua tầng hầm của toà nhà, thay vì qua định nghĩa trên trục số.
- Dùng một con số cụ thể nhỏ: thay vì nói chung chung về xác suất, lấy mười viên bi, ba viên đỏ, rồi hỏi điều gì xảy ra khi đã biết viên vừa rút không phải màu xanh.
- Kể một câu chuyện có nhân vật vô danh: “một người thuê nhà, chủ nhà muốn lấy lại nhà trước hạn”, để quyền và nghĩa vụ có hình hài.
- Thừa nhận giới hạn: nói rõ “ví dụ này chỉ đúng một phần” và chỉ ra phần không đúng. Người nghe tin lời giải thích hơn khi bạn nói thẳng chỗ nó yếu.
Những lỗi người giỏi hay mắc khi giải thích
Phần lớn lỗi không do thiếu kiến thức, mà do quên mất người nghe chưa có những gì mình có.
- Dùng thuật ngữ thứ hai để giải thích thuật ngữ thứ nhất, rồi thuật ngữ thứ ba để giải thích thuật ngữ thứ hai.
- Nhảy bước vì thấy hiển nhiên. Mỗi lần định nói “cái này dễ thôi”, hãy nói chậm lại thay vì nói nhanh hơn.
- Đưa quá nhiều ví dụ cùng lúc. Hai ví dụ khác nhau là đủ cho một quy luật; năm ví dụ làm người nghe rối.
- Hỏi “hiểu chưa?” rồi đi tiếp. Câu hỏi này gần như luôn được trả lời là “rồi”.
- Sửa định nghĩa cho đơn giản tới mức sai. Lời thường ở tầng hai được phép thiếu chi tiết, không được phép nói ngược với kiến thức đúng.
Một bài tập để tự rèn: mỗi tuần chọn một khái niệm trong môn bạn học hoặc trong công việc, viết ba tầng ra một mặt giấy, rồi giải thích cho người thân không học ngành đó. Chỗ họ hỏi lại chính là chỗ bạn cần sửa lời giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Lời nguyền tri thức là gì?
Đó là khó khăn của người đã biết một điều trong việc hình dung lại cảm giác chưa biết. Họ bỏ qua bước trung gian, dùng thuật ngữ quen và tưởng người nghe theo kịp.
Có phải lúc nào cũng nên đưa ví dụ trước định nghĩa không?
Với người mới thì gần như luôn nên. Với người đã có nền tảng và chỉ cần nhắc lại, đưa định nghĩa trước rồi một ví dụ minh hoạ có thể nhanh hơn.
Ví dụ đời thường có làm bài giảng kém nghiêm túc không?
Không, nếu sau ví dụ bạn vẫn đưa đủ tên gọi và định nghĩa chuẩn, rồi chỉ ra phần nào của định nghĩa ứng với phần nào của ví dụ.
Làm sao chọn ví dụ hợp với người nghe?
Hỏi qua một câu về họ: đang học lớp mấy, làm nghề gì, thích gì. Ví dụ lấy từ chính đời sống của người nghe bám lâu hơn ví dụ trong sách.
Phụ huynh giải thích bài cho con có dùng được cách này không?
Dùng được và nên dùng. Bắt đầu bằng thứ con thấy hằng ngày, để con tự nói quy luật, rồi mới đối chiếu với cách sách viết. Tránh nói con chậm hiểu khi con chưa theo kịp.