Kèm bạn cùng lớp làm bài tập: hỏi gợi mở thay vì giải hộ

Khi kèm bạn cùng lớp làm bài, đừng giải hộ. Hãy hỏi những câu gợi mở theo bậc, từ rộng tới hẹp, để bạn tự đi từng bước tới đáp án. Chỉ khi bạn kẹt hẳn ở một bước mới nói thẳng bước đó, rồi để bạn làm tiếp phần còn lại.

Chuyện bạn bè chỉ bài cho nhau diễn ra hằng ngày: giờ ra chơi, nhóm nhắn tin buổi tối, mấy phút trước giờ kiểm tra. Cách thường gặp là cầm vở bạn viết lời giải ra. Bạn kia chép, cảm ơn, hôm sau gặp bài tương tự vẫn không làm được. Người chỉ bài cũng chỉ ôn lại cái đã biết. Hỏi gợi mở tốn thêm vài phút nhưng biến buổi chỉ bài thành buổi học thật cho cả hai.

Vì sao giải hộ không giúp được bạn, còn hỏi gợi mở thì có?

Khi xem người khác giải, mọi bước trông đều hợp lý. Người xem gật đầu từng dòng và có cảm giác đã hiểu. Nhưng giải bài là chuỗi quyết định: bắt đầu từ đâu, dùng công thức nào, khi tắc thì đổi hướng ra sao. Xem lời giải không luyện những quyết định đó.

Câu hỏi gợi mở trả quyết định lại cho người học. Hỏi “đề cho mình biết những gì” buộc bạn kia đọc lại đề. Hỏi “bài này giống bài nào mình làm rồi” buộc bạn tìm điểm tựa. Từng câu nhỏ như vậy là từng bước luyện mà lời giải viết sẵn không cho được.

Người kèm cũng được lợi. Để hỏi đúng câu, bạn phải biết rõ bài này có những bước nào, bước nào dễ tắc. Nhiều học sinh chỉ thật sự hiểu một dạng bài sau khi kèm bạn làm vài lần.

Câu hỏi gợi mở theo bốn bậc: hỏi gì trước, hỏi gì sau?

Câu hỏi nên đi từ rộng tới hẹp. Bắt đầu ở bậc một, chỉ xuống bậc dưới khi bạn mình vẫn kẹt. Bảng dưới lấy ví dụ một bài toán tìm vận tốc quen thuộc ở cấp 2.

Bậc bốn chỉ gỡ một bước, sau đó quay về để bạn tự đi tiếp. Nếu bạn lại kẹt ở bước sau, bắt đầu lại từ bậc hai cho bước đó, không nhảy thẳng sang chỉ hết lời giải.

Khi nào nên chỉ thẳng thay vì tiếp tục hỏi?

Hỏi gợi mở không phải nguyên tắc cứng. Có ba tình huống chỉ thẳng lại là cách tử tế và hiệu quả hơn.

Bạn thiếu một kiến thức chưa từng học

Nếu bạn nghỉ buổi học có công thức đó, hỏi bao nhiêu cũng không ra. Lúc này nói thẳng kiến thức, giải thích ngắn, cho một ví dụ, rồi quay lại bài để bạn áp dụng.

Bạn đã bực và mất tập trung

Hỏi gợi mở liên tục khi người kia đã nản dễ thành tra hỏi. Nhận ra dấu hiệu: trả lời cụt, thở dài, nhìn đi chỗ khác. Lúc đó làm mẫu một bước, nói “bước tiếp cậu thử nhé”.

Thời gian thật sự gấp

Năm phút trước giờ nộp bài không phải lúc dạy. Có thể chỉ hướng, rồi hẹn giờ ra chơi hoặc buổi tối cùng xem lại kỹ. Lưu ý giữ đúng quy định của lớp về bài tập cá nhân: chỉ cách làm, không đưa bài của mình cho chép.

Hỏi gợi mở ở môn Văn, Tiếng Anh có khác môn Toán không?

Bốn bậc câu hỏi dùng được cho mọi môn, nhưng nội dung câu hỏi mỗi môn một khác. Toán dễ chia bước; các môn còn lại cần câu hỏi mở hơn.

Môn Ngữ văn: hỏi để bạn tìm ý, không đọc ý cho chép

Với bài viết đoạn văn hay cảm nhận một đoạn thơ, đừng đọc cho bạn chép câu mở đoạn của mình. Hỏi “đọc xong đoạn thơ này cậu thấy hình ảnh nào rõ nhất”, “vì sao hình ảnh đó làm cậu nhớ”, “trong bài có câu nào chứng minh được ý đó”. Ba câu này cho bạn tự có ý, có lý do và có dẫn chứng, còn câu chữ là của chính bạn.

Môn Tiếng Anh: hỏi để bạn tự nhận ra quy tắc

Bạn chia sai thì, thay vì sửa ngay, đặt hai câu đúng có cùng cấu trúc cạnh câu sai và hỏi “ba câu này khác nhau ở chỗ nào”. Khi bạn tự tìm ra chỗ khác, quy tắc bám lâu hơn nhiều so với nghe đọc lại quy tắc trong sách.

Môn có thí nghiệm, thực hành: hỏi để bạn dự đoán trước

Trước khi xem kết quả, hỏi “cậu đoán chuyện gì sẽ xảy ra, vì sao”. Dự đoán sai rồi thấy kết quả khác là lúc học được nhiều nhất, và người kèm không cần nói gì thêm.

Lời nói nào giữ được tình bạn khi kèm nhau?

Kèm bạn khác với thầy cô dạy trò, vì hai người ngang hàng. Một câu nói vô ý có thể làm bạn mình thấy bị coi thường và lần sau không hỏi nữa.

• Tránh “dễ mà”, “cái này cũng không biết à”. Với người đang kẹt, không có gì là dễ.
• Dùng “mình” và “chúng mình” thay vì “cậu phải”: “chúng mình thử đọc lại đề xem”.
• Chờ đủ lâu sau mỗi câu hỏi. Đếm thầm tới năm trước khi nói thêm; phần lớn người kèm hỏi xong là tự trả lời luôn.
• Khen đúng việc làm được, không khen con người: “bước đổi đơn vị này cậu làm chuẩn rồi” thay vì “cậu giỏi thế”.
• Thừa nhận khi chính mình không chắc: “chỗ này mình cũng chưa chắc, cùng hỏi cô nhé”. Điều đó làm bạn kia bớt ngại hơn là ra vẻ biết hết.

Người kèm học được gì, và làm sao để học được nhiều hơn?

Mỗi lần kèm, ghi nhanh vào góc vở: bạn kẹt ở bước nào, câu hỏi nào giúp gỡ được. Sau vài tuần, bạn có trong tay một danh sách chỗ hay kẹt của dạng bài đó, thứ rất có ích khi tự ôn trước kiểm tra, vì chỗ người khác kẹt thường cũng là chỗ đề hay đánh vào.

Thử thêm một việc: sau khi bạn mình giải xong, đổi vai. Bạn ấy tự ra một bài tương tự cho bạn làm, hoặc giải thích lại bài vừa làm cho bạn nghe. Việc đổi vai giúp người được kèm củng cố bài, còn người kèm được nghe một cách nghĩ khác cách mình.

Một tình huống thường gặp: hai bạn cùng bàn, một bạn chắc Toán, một bạn chắc Tiếng Anh. Chia lịch kèm nhau hai buổi mỗi tuần, mỗi buổi đổi môn. Không ai mang ơn ai, cả hai đều ở vị trí người kèm và người được kèm.

Lỗi hay gặp và cách tự kiểm sau mỗi lần kèm

Sau mỗi lần kèm, tự hỏi nhanh ba câu thay vì đánh giá bạn mình làm tốt hay kém.

• Ai cầm bút nhiều hơn? Nếu là người kèm, buổi đó đã thành giải hộ.
• Bạn mình có tự làm được một bài tương tự ngay sau đó không? Nếu không, nên quay lại bậc hai ở lần sau.
• Mình có nói “dễ mà” hay sốt ruột câu nào không? Nếu có, lần sau chậm lại.

Lỗi phổ biến nhất là kèm quá lâu một lần. Ba mươi đến bốn mươi lăm phút là đủ; quá giờ đó cả hai đều mệt, câu hỏi gợi mở dễ thành câu hỏi vặn. Chia làm nhiều buổi ngắn tốt hơn một buổi dài.

Câu hỏi thường gặp