Sau khi giảng lại một điều cho ai đó, hãy hỏi họ ba câu ngắn đã soạn sẵn: một câu nhắc lại bằng lời của họ, một câu áp dụng vào tình huống mới, một câu phân biệt với điều dễ nhầm. Ba câu đó cho biết họ hiểu thật hay chỉ gật đầu cho qua.
Người dạy lại, dù là học sinh giảng cho bạn, anh chị kèm em, hay nhân viên hướng dẫn đồng nghiệp mới, thường kết thúc bằng câu “hiểu chưa”. Câu đó gần như vô dụng: người nghe ngại nói không, và nhiều khi chính họ cũng tưởng mình đã hiểu. Soạn câu hỏi là một phần của thuật dạy lại, và việc soạn câu hỏi còn buộc người dạy nghĩ kỹ hơn về chính điều mình vừa giảng.
Vì sao câu “hiểu chưa?” không cho biết gì?
Câu hỏi có hay không đặt người nghe vào thế khó. Nói “chưa” là thừa nhận mình chậm, làm người giảng phải giảng lại, mất thời gian của cả hai. Phần lớn người nghe chọn nói “rồi”, nhất là khi người giảng là bạn bè, anh chị hay cấp trên.
Quan trọng hơn, người nghe thường không tự biết mình chưa hiểu. Nghe một lời giải thích trôi chảy tạo cảm giác rõ ràng. Cảm giác đó chỉ vỡ ra khi phải tự làm một việc gì đó với kiến thức vừa nghe: nói lại, áp dụng, hay phân biệt. Câu hỏi tốt là câu buộc người nghe làm một trong ba việc ấy.
Với người dạy, câu trả lời sai không phải tin xấu. Nó chỉ ra chỗ lời giảng chưa tới, thứ mà tự mình nhìn lại rất khó thấy.
Ba loại câu hỏi nên soạn sẵn là gì?
Mỗi lần dạy lại, soạn ít nhất một câu cho mỗi loại. Bảng dưới lấy ví dụ một nhân viên hướng dẫn đồng nghiệp mới cách xử lý khi khách đổi hàng, và một học sinh giảng cho bạn về câu bị động trong tiếng Anh.
| Loại câu hỏi | Kiểm điều gì | Ví dụ ở chỗ làm | Ví dụ ở trường |
|---|---|---|---|
| Nhắc lại bằng lời của mình | Người nghe nắm được ý chính chưa | Anh kể lại giúp em các bước khi khách mang hàng tới đổi? | Cậu nói lại xem câu bị động khác câu chủ động ở chỗ nào? |
| Áp dụng vào tình huống mới | Dùng được kiến thức hay chỉ nhớ | Khách đổi hàng nhưng mất hoá đơn thì mình làm bước nào trước? | Đổi câu “Mẹ nấu cơm” sang bị động thử xem? |
| Phân biệt với điều dễ nhầm | Thấy được ranh giới của kiến thức | Đổi hàng và trả hàng lấy tiền khác nhau ở bước nào? | Câu “Cửa đã mở” có phải câu bị động không, vì sao? |
Câu nhắc lại dễ nhất, câu phân biệt khó nhất. Nếu người nghe trả lời được câu phân biệt, thường họ đã hiểu khá chắc. Nếu chỉ trả lời được câu nhắc lại, họ mới nhớ, chưa dùng được.
Soạn câu hỏi thế nào cho tốt?
Câu hỏi soạn vội ngay sau khi giảng thường chỉ là câu nhắc lại. Bốn lưu ý sau giúp có câu hỏi thật sự thử được hiểu biết.
Soạn trước khi giảng, không phải sau
Viết ba câu hỏi ra trước khi bắt đầu giảng. Việc này giống đặt đích trước khi chạy: bạn biết lời giảng phải dẫn người nghe tới đâu. Nếu không soạn nổi câu áp dụng, có thể chính bạn chưa rõ kiến thức này dùng vào đâu.
Câu hỏi áp dụng phải khác bề ngoài ví dụ đã giảng
Nếu bạn giảng bằng ví dụ khách đổi áo, câu áp dụng nên là khách đổi giày hay đổi đồ điện, không phải đổi áo cỡ khác. Khác bề ngoài mà cùng bản chất thì mới thử được hiểu biết.
Câu hỏi phân biệt nhắm vào chỗ hay nhầm thật
Nhớ lại lúc chính mình mới học điều này, mình đã nhầm gì. Hoặc để ý người khác hay nhầm gì. Câu phân biệt tốt nhất được làm từ chính lỗi thật.
Câu ngắn, một ý, không bẫy
Câu hỏi không phải đề thi khó. Nó ngắn, rõ, có thể trả lời trong vài câu. Tránh câu đánh đố hay câu chơi chữ; mục đích là thấy người nghe đang nghĩ gì, không phải làm họ sai.
Hỏi thế nào để người nghe không thấy như bị kiểm tra?
Cách hỏi quyết định người nghe trả lời thật hay trả lời để làm vui lòng người hỏi.
Nói rõ mục đích. “Anh hỏi mấy câu để xem chỗ nào anh giảng chưa rõ” đặt trách nhiệm về phía người giảng, người nghe bớt căng.
Hỏi bằng giọng trò chuyện. Không cầm giấy đọc từng câu như phát đề. Lồng câu hỏi vào cuộc nói chuyện: “à, thế nếu khách không có hoá đơn thì sao nhỉ”.
Cho thời gian nghĩ. Đợi vài giây, đừng gợi ý ngay. Im lặng một chút là bình thường.
Không phán đúng sai ngay. Hỏi tiếp “sao anh nghĩ vậy” cả khi câu trả lời đúng. Như thế người nghe không đoán được đúng sai từ phản ứng của bạn, và bạn nghe được cách họ nghĩ.
Với trẻ em, không đếm số câu đúng. Không nói “con được hai trên ba câu”. Chỉ cùng xem lại chỗ con còn lúng túng.
Đọc câu trả lời để sửa lời giảng của chính mình
Câu trả lời của người nghe là gương soi lời giảng. Nếu họ nhắc lại đúng nhưng không áp dụng được, có thể bạn chỉ đưa một ví dụ, họ chưa thấy quy luật chung. Lần sau nên thêm một ví dụ khác bề ngoài. Nếu họ áp dụng được nhưng nhầm ở câu phân biệt, bạn chưa nói rõ ranh giới; lần sau nên nói thẳng “điều này không áp dụng khi…”.
Nếu cả ba câu đều sai, đừng giảng lại y như cũ, to hơn và chậm hơn. Hỏi người nghe đang hiểu điều đó như thế nào, rồi bắt đầu từ chỗ họ đang đứng. Có thể thiếu một kiến thức nền mà bạn tưởng họ đã có.
Một tình huống thường gặp ở chỗ làm: trưởng nhóm hướng dẫn quy trình mới, cả nhóm gật đầu, tuần sau ba người làm sai cùng một bước. Nếu hôm đó có thêm một câu áp dụng, chỗ hổng đã lộ ra ngay trong buổi, sửa mất năm phút thay vì sửa hậu quả cả tuần.
Câu hỏi thay đổi theo người nghe ra sao?
Ba loại câu hỏi giữ nguyên, nhưng cách đặt câu nên hợp với người đang nghe. Vài gợi ý theo từng đối tượng hay gặp khi dạy lại.
- Em nhỏ tiểu học: câu nhắc lại có thể là “con kể lại cho mẹ nghe xem”, câu áp dụng gắn với đồ vật trong nhà, câu phân biệt dùng hai thứ con cầm được trên tay.
- Bạn cùng lớp: hỏi như đang cùng ôn, xen câu hỏi của chính mình vào: “mình cũng hay nhầm chỗ này, cậu thấy sao”.
- Đồng nghiệp mới: lấy tình huống từ việc thật sắp làm trong tuần, để câu áp dụng đồng thời là một lần tập trước.
- Người lớn tuổi hơn mình: đổi câu hỏi thành lời nhờ: “bác làm thử giúp cháu bước này xem cháu nói có rõ không”, để người nghe không thấy bị kiểm tra bởi người nhỏ tuổi.
Điểm chung là người nghe luôn được biết vì sao mình được hỏi, và luôn được trả lời bằng lời của chính họ.
Lỗi hay gặp khi ra câu hỏi
Những lỗi này khiến phần hỏi tốn thời gian mà không cho thêm thông tin gì.
- Chỉ hỏi câu nhắc lại. Người nghe trả lời trôi chảy và cả hai tưởng đã xong.
- Hỏi dồn nhiều câu một lúc. Người nghe chọn trả lời câu dễ nhất.
- Câu áp dụng giống hệt ví dụ đã giảng, chỉ đổi con số. Thử được trí nhớ, không thử được hiểu biết.
- Tự trả lời hộ khi người nghe ngập ngừng. Lúc ngập ngừng chính là lúc họ đang nghĩ.
- Biến phần hỏi thành dịp chứng tỏ mình giỏi, hỏi những câu khó hơn nội dung vừa giảng.
Tự kiểm sau mỗi lần dạy lại: mình có soạn đủ ba loại câu trước khi giảng không, người nghe có nói nhiều hơn mình trong phần hỏi không, và mình đã sửa gì trong cách giảng sau khi nghe câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Có nên viết câu hỏi ra giấy không?
Nên viết trước khi giảng để chắc mình có đủ ba loại. Khi hỏi thì không cần đọc từ giấy, cứ lồng vào cuộc trò chuyện cho tự nhiên.
Người nghe trả lời sai thì nên nói ngay là sai không?
Không nên nói ngay. Hỏi họ vì sao nghĩ vậy, nghe hết cách họ nghĩ, rồi mới cùng xem lại. Nhiều khi câu trả lời sai có lý do rất dễ hiểu.
Ba câu hỏi có đủ không?
Với một ý nhỏ, ba câu thường đủ. Với một quy trình nhiều bước, có thể cần thêm câu áp dụng cho bước khó nhất. Nhiều câu quá biến buổi giảng thành buổi kiểm tra.
Câu hỏi phân biệt là gì?
Là câu đặt điều vừa học cạnh một điều trông giống để người nghe chỉ ra chỗ khác. Ví dụ hỏi đổi hàng và trả hàng khác nhau ở bước nào.
Dùng cách này với con nhỏ được không?
Được, với câu hỏi đơn giản và giọng trò chuyện. Không đếm số câu đúng, không so với anh chị em. Mục đích là biết con còn lúng túng chỗ nào để cùng xem lại.